Handel's Halleluja

6 december 2017

Handel's Halleluja

Het is in mijn jonge jaren dat het Halleluja van Handel de kroon op elke nachtmis is. Zingend als alt in het kerkkoor is het Halleluja koor de feestelijke uitsmijter waarnaar ik de hele mis uit kijk. Ik ben niet de enige. Op het kerkkoor en in de kerk beneden wordt de lange en sfeervolle mis met liturgische teksten, het kerstverhaal, muziek en  kerstliedjes samengebald in het bevrijdende Halleluja! Veel mensen zingen zachtjes mee en met de muziek in ons lijf keren we in het donker huiswaarts. Daar wacht de kersttafel en de warme kachel.

Het kerstritueel als volledige ervaring zoals in de nachtmis kom ik nog zelden tegen. De Dominicanengemeenschap in Huissen, mijn geboorteplaats, komt nog het dichtste bij.  Tegenwoordig bestaat de kerst echter vaak uit gefragmenteerde rituelen. We zingen een lied, hebben een kerstgroepje, genieten van een kerstdiner en bezoeken eventueel een kerk. We doen het allemaal op onze eigen manier. Zo gaat dat nu eenmaal, de tijden veranderen en daarmee ook de kerstrituelen.
Het Halleluja is gelukkig gebleven. Er zijn heel veel uitvoeringspraktijken en de laatste jaren heb ik op Youtube druk gezocht naar 'mijn' Halleluja. Er zijn veel hedendaagse uitvoeringen en ik kies er vier waarvan de eerste hieronder. 


Omdat de uitvoeringspraktijken in de loop der tijd zo veranderd zijn is het de moeite waard te achterhalen wat nu de échte Halleluja van Handel is. Het gaat ten slotte om ons muzikaal erfgoed en het is volgens mij belangrijk in de gaten te houden of het bij een uitvoering gaat om traditie, vernieuwing of een radicale breuk met de oorspronkelijke historische versie. Bij het interpreteren is 
Inzicht in de levensloop van Handel en zijn manier van werken een steun in de rug.

Händel 1685- 1759
Tot op de dag van vandaag is er nog veel onbekend over de levensloop van Handel. Dit neemt niet weg dat er veel over hem geschreven is en wordt. De verschillende bronnen zoals Classical Cat en de Larousse Encyclopedia besteden ruim aandacht aan Handel en zijn muziek pag.214-219 .

Levensloop
Handel wordt in 1685 in Halle Noord Duitsland geboren. Hij is van dezelfde leeftijd als Bach, en komt uit dezelfde streek. Hiermee houdt de overeenkomst tussen beide grote componisten op.
Georg Friedrich komt niet uit een muziekfamilie, zijn vader is chirurgijn aan het hof. Hij heeft materieel gezien een onbezorgde jeugd maar wordt door zijn vader dwars gezeten als hij  door wil gaan in de muziek. Zijn vader eist dat hij jurist wordt en een rechtenstudie volgt ondanks dat zijn zoon een muzikaal wonderkind is.

Georg Friedrich volgt zijn hart en volgt muzieklessen bij de kantor en organist van de Domkerk in Halle Zachow . Volgens de bronnen is het de enige leraar die Handel  zal hebben. Hij krijgt de kans om als 17 jarige het orgel van de Domkerk te bespelen en oogst daarmee veel waardering. 
Tegelijkertijd bouwt hij een uitgebreid netwerk van mensen op die hem goed gezind zijn en hem verder helpen. Als hij in 1703 de kans krijgt om zich verder te ontwikkelen als violist en klavecinist bij de opera in Hamburg laat hij Halle achter zich. Hij is een 'wonderkind ' en een niet te stuiten multi-talent.

Niet veel later komt Handel in Italië terecht. Hij ontmoet er veel operacomponisten en wordt er zelf ook een. In Venetië blijft hij voor een langere periode en wordt een zeer succesvol operacomponist 
De keurvorst van Hannover, de latere Koning George l van Groot Brittannië, is ook gecharmeerd van de opera en verleidt Handel hofkapelmeester te worden in Hannover. De functie is voor Handel een opstapje voor zijn betrekking in Londen waar hij in 1712 hofcomponist van King George l  wordt.

In Londen is de Italiaanse opera razend populair. Handel richt er de Royal Academy of Music op . Hij boekt grote successen met het gezelschap en is in zeer goede doen. Hij blijkt niet alleen een geniale componist en muzikant te zijn maar ook een uitstekende organisator en manager.

Op een gegeven moment is het grote succes voorbij. Hij krijgt concurrentie van de Opera of the Nobility een nieuwe operavereniging. Na enkele reorganisaties van zijn opera-onderneming wordt duidelijk dat hij zijn beste tijd met de opera heeft gehad. Hij raakt in de lappenmand en hij beseft dat hij zijn bakens moet gaan verzetten.

Handel gaat zich, door zijn omstandigheden geleid, interesseren voor het oratorium. Het wordt een tweede carrière en alweer geeft hij blijk van zijn geniale veelzijdigheid. Zijn grote succes doet zijn eerdere teleurstellingen vergeten. 

Een tweede carrière 
De Messiah wordt gezien als zijn meest bekende en succesvolste oratorium. Het is een muzikale vertelling bestaande uit losse en korte teksten uit het oude en nieuwe testament. Het is geen afgerond verhaal zoals bij de meeste oratoria het geval is.

Als de landeigenaar, mecenas en tekstdichter Charles Jennens Handel vraagt de muziek bij zijn Libretto voor de Kerst te schrijven zegt Handel onmiddelijk ja! Ondanks zijn malaise is hij er in 3 weken mee klaar. Daarbij moet worden aangetekend dat de samenhangende verhaallijn die normaal gesproken in een oratorium aanwezig is afwezig lijkt. Ook is het nogal ongebruikelijk dat Handel veel ruimte open laat voor nadere invulling en bewerking.
Al met al komt uit de levensloop van Handel naar voren dat hij echt een genie is op muzikaal gebied. Tegelijkertijd is hij ondernemend en een goede organisator en manager van zijn gezelschap en producties. Hij is sociaal en betrokken bij zijn publiek. Dat hij zijn leven lang vrijgezel en kunstverzamelaar is zijn bijkomende kwesties die soms al teveel aandacht krijgen in publicaties. Voor de waardering van zijn muziek lijkt het me van ondergeschikt belang.

De eerste uitvoering
De eerste uitvoering van de Messiah  is in 1742 en wordt door Jennes al vroegtijdig gepland. De locatie is een muziektheater in Dublin en de opbrengst is bestemd voor een goed doel. Het verhaal gaat dat de aanwezige Koning George bij het Halleluja Chorus gaat staan en volgens de etiquette gaat de rest van het publiek met hem staan.

Halleluja  is een van oorsprong Hebreeuwse uitroep die 'Prijst God' betekent. In het Joodse geloof wordt het woord Halleluja voornamelijk gebruikt in het prijzen en danken van de Heer. In het christendom is het woord meer een uitroep uit enthousiasme voor God.

 In de loop der tijd is de Messiah niet uit de belangstelling geweest. De uitvoeringspraktijk veranderde wel onder invloed van de tijdsgeest en interpretatie van dirigenten en muzikanten. De compositie geeft daar ook aanleiding toe en Handel  sleutelde zelf bij voortduring aan de partituur. Het is bijvoorbeeld bekend dat hij de uitvoering op het specifieke publiek afstemt en rekening houdt met de uitvoerende muzikanten. 

Messiah voor de elite
In het Handeljaar 2009 voert het Schoenberg koor een theatrale versie van de Messiah op. Het koor doet haar naamgever alle eer aan met een scenisch choreografische uitvoering. Mij lijkt dat dit niet geschikt is voor de Messiah omdat het kerstoratorium 'op zichzelf ' en bedoeld is voor een groot en breed publiek. Deze uitvoering is voor een kleine groep liefhebbers. De toegangskaarten zijn duur, het publiek hoog opgeleid en in goede doen. De uitvoering is moeilijk te begrijpen en de complexiteit draagt bij tot de status van degene die het begrijpt. Het is in de wereld der kunsten een bekend sociaal fenomeen.  

Schoenberg (1885 - 1974) is dan ook een heel ander soort componist dan Handel. Peter Gay (p.229-239) noemt hem een militante vernieuwer en samen met Stravinski de enige echte avant-gardist in de klassieke muziek. Hij wijst de traditie en de maatschappelijke orde radicaal af. Hij sluit zich af voor het volk en ziet zichzelf als enige bron van creativiteit. Hij groeit op in een joods gezin maar wordt rooms katholiek opgevoed. Later bekeert hij zich tot het protestantisme. Antisemitisme in het naoorlogse Oostenrijk en van zijn vriend Kandinsky doen hem terugkeren naar het joodse geloof. Vervolgens vertrekt hij vanwege het dreigende gevaar van een nieuwe oorlog naar de VS. Een uitspraak van hem is dat de religie altijd een belangrijke steun is geweest maar dan zonder ketenen van het instituut kerk.

Het koor voert de Messiah op als een theater waarin waar in de klank, het ritme en het spel opgaan in de vorm. Een radicale breuk waarbij de scenische choreografie evenveel aandacht vraagt als de muziek. Het is een uitvoering van hoogstaande kwaliteit.

Halleluja chorus in een fast food restaurant
De volgende Halleluja staat al meerdere jaren bovenaan mijn Youtube top 3. Goed gezongen, warm, open en gezongen voor een divers publiek en koor die samen opgaan in een feestelijke jubelzang.

Toch merk ik dat mijn voorkeur langzaam aan het verschuiven is. Ik vraag me af wat Handel ervan zou vinden. Zou het nog 'zijn' Halleluja zijn?  Stel voor dat het koor" ‘You never walk alone’ of  ‘with a little help from my friends’ zingt ? Misschien roept dat ook een dergelijk gevoel op. Het is echter geen authentiek kerstgevoel en daar gaat het mij toch ook om.

Deze gedachte brengt me bij mijn huidige voorkeur. 

Emanuelle HaÏm
Barokspecialiste Emanuelle Haïm en artistiek leider van het barokgezelschap Le Concert D’Astrée voeren het Halleluja in up-tempo op een schitterende expressieve wijze uit.

Het Halleluja als muzikaal erfgoed
Als we ons muzikaal erfgoed zoals het Halleluja willen beheren staan we voor de opgave het erfgoed zoveel mogelijk in zijn oorspronkelijke waarde te laten. Anders is het geen erfgoed meer.Tegelijkertijd veranderen de tijden en is het onvermijdelijk dat we vanuit onze eigen tijdsgeest, met behoud van de historische essentie van de Messiah, invulling geven aan de uitvoering.

De Avantgarde uitvoering van het Schoenberg koor heeft in mijn beleving en interpretatie weinig meer met de Messiah en het Halleluja te maken. Ik kijk en luister en voel slechts afstand. Dit heeft veel met mijzelf te maken. De scenische choreografie neemt bijna de hoofdrol over van de muziek. Het staccato arrangement en de vaak onbegrijpelijke interpretatie van bijvoorbeeld het Halleluja rondom een doodskist is absurd en is een aanslag op mijn kerst-en muziekbeleving.
In de blog operarambling kom ik gelukkig een bespreking tegen die mij sterkt in mijn eigen interpretatie en benadering.

De Foodcourt muziek, de locatie en de presentatie geven een heel andere beleving. Hartverwarmend en ik had erbij willen zijn! Toch is het vanuit het oogpunt van het muzikaal erfgoed goed om na te gaan of Handel een dergelijke uitvoering voor zijn rekening zou willen nemen. Er is geen orkest bij, er is geen kerstverhaal en ik vraag me na een paar jaar af of een ander prachtig koor niet hetzelfde bij me teweeg zou brengen. 

Op het moment dat ik Emanuelle Haïm en haar barokorkest meemaak word ik bevrijd uit mijn jeugdherinneringen. Eindelijk een uitvoering die aansluit bij de bedoeling van Handel en tegelijkertijd is aangepast  aan onze tijd . 

Halleluja is van ons allemaal
Kunsthistoricus en oud museumdirecteur Rudi Fuchs geeft in gesprek met Arjen Lubach een interessante kijk  op het verschijnsel culturele elite. Hij vindt het een verschijnsel uit de oude tijd. In onze tijd kunnen we volgens hem beter spreken van een bepaalde groep liefhebbers. Die groepen kunnen kleiner en groter zijn.
In Nederland is tijdenlang wat neerbuigend over Handel gedaan en legde hij het af tegen zijn tijdgenoot Bach. De Nederlandse houding is hierin vergeleken met andere landen een uitzondering. 

Het is natuurlijk ook een kwestie van smaak welke versie van het Halleluja de voorkeur heeft. Het wordt voor mij pas problematisch als de smaak van een kleine groep als norm wordt genomen voor dé goede smaak. Dan gaat er iets schuren en wringen. Dat mag niet met de muziek van Handel. Dat gaat in tegen zijn bedoeling met zijn muziek.

Kortom, het Halleluja van Handel is van ons allemaal!