Spilliaert bijzonder kunstenaar uit Oostende

4 maart 2020

Jaren heb ik uitgekeken naar een bezoek aan Oostende Mu.Zee. Moderne kunst in een modern museum aan zee. Oorspronkelijk wilde ik het museum zien vanwege de legendarische Jan Hoet die er zijn afscheidstentoonstelling heeft gehouden.

Mijn bezoek wordt keer op keer uitgesteld maar uiteindelijk ben ik er en tref ik een Museum voor Schone Kunsten aan waarin de kunstenaars James Ensor en Leon Spilliaert de topstukken leveren.

Léon Spilliaert Oostende 1881 - 1946 Brussel
James Ensor ken ik maar van Spiliaert heb ik alleen een paar kaarten. Zoals de blauwe teil, de vrouw op de dijk en dozen voor een spiegel. Volgens mij heb ik ze in het De Pont museum in Tilburg gekocht.
In Nederland is hij met uitzondering van zijn Blauwe Teil nauwelijks bekend en als hij dat wel is dan wordt aan zijn kwaliteit getwijfeld. In Belgie zelf wordt hij wel als een geniale schilder gezien die zijn 'tijd' nodig heeft gehad.. Zijn enorme hoeveelheid nagelaten werken in alle mogelijke stijlen maken hem echter moeilijk te plaatsen en bezorgen de kijker regelmatig een chaotische blik. Op zoek naar samenhang struikelt menigeen.

Veel moeite om zijn werk internationaal op het podium te brengen doet Anne Adriaens-Panner. Zij is oud-conservator van het Paleis der Schone Kunsten en Spilliaert-expert. Haar publicaties getuigen van haar deskundigheid en ze hoopt op een doorbraak van Spilliaert in Amerika.
Toch besluit ik deze keer onbevangen naar de werken van Spilliaert te kijken en na te gaan wat mijn waardering is voor deze bijzondere  kunstenaar.

Ik maak een kleine sectie van het werk dat ik mooi vind, zie hiernaast.
Vervolgens lees ik wat achtergronden over de kunstenaar en zijn leven.

Spillieart wordt gedreven door zijn kunst en kunstenaarschap. Het zijn vooral de getuigenissen van mensen uit zijn omgeving die hem hebben gekarakteriseerd en hem kennen.

Melancholie
De eerste jaren wordt hij gezien als melancholicus . Een dromer wandelend in de nacht de duisternis omarmend. Hij maakt vele zelfportretten die spookachtig overkomen. Het doet me denken aan de gothic subcultuur die tegenwoordig nog steeds voorkomt.
In de opkomst van de moderne tijd is het een subcultuur die breder verpeidt is onder kunstenaars. Een behoefte aan diepe zelfreflectie, neigend naar het verdriet en een onvervuld verlangen en ingekeerdheid.Het modernisme, p.Gay,111

De dichter Charles Baudelaire is voor velen met zijn Fleur de Mal een inspiratiebron. Vertaling Jules Grandgagnage, 2020) De tekst zal de een in vervoering brengen en de ander van zich afkeren. De titel Spleen verwijst naar een lichte zich vorm van depressiviteit.

Charles Baudelaire, "SPLEEN IV" uit Les Fleurs du mal, editie 1861.
Wanneer de lage, zware lucht als een deksel weegt
Op de kreunende geest ten prooi aan een lange verveling,
En de horizon die de hele cirkel omgeeft
Ons een donkere dag bezorgt die droeviger is dan de nachten;Wanneer de aarde verandert in een vochtige kerker,
Waar Hoop als een vleermuis vlucht,
Zijn schuwe vleugels tegen de muren slaand
En zijn kop tegen verrotte plafonds;......
...enz.

Ik behoor tot diegenen die liever wat anders leest en een ander soort melancholie waardeer.
Samen met Spilliaert-specialist Anne Adriaans vraag ik me af of Spililliaert daadwerkelijk melancholisch is op een ziekelijke manier of zich de pose aanneemt van de dromer en gekwelde kunstenaar?

Adriaans gaat er dieper op in. Ze vraagt zich af of de kunstenaar juist getypeerd wordt. De melancholie is haast een 'handelsmerk' geworden voor vele kunstenaars. De gekwelde kunstenaar op zoek naar zijn diepere gronden heeft zelfs een artistieke status.
Volgens Adriaans leidt Spilliaert niet aan de ziekelijke vorm van melancholie. Hij vertoont eerder de symptonen van de rijpere jeugd waarin hij de nukken en grillen heeft en lastig in de omgang is. Zijn duistere werken en portretten kunnen dan ook in dat perspectief worden gezien en gerelativeerd.

De melancholie wordt in die tijd veelvuldig vertolkt door dichters en componisten. Hieronder de droomvariant.

Après un rêve is een lied van Fauré dat oorspronkelijk gepubliceerd is in 1878, over een meisje dat droomt van een romantische vlucht met haar verloofde, weg van de aarde, naar het licht. Maar, als ze wakker wordt, is ze weer in de harde werkelijkheid, en ze verlangt terug naar de droom. De tekst komt van een anoniem Italiaans lied en is vrij vertaald naar het Frans door Romain Bussine. Hieronder Janine Janssen met haar prachtige vertolking op viool.

Leven en Werk
Spilliaert wordt op 28 juli 18881 geboren als oudste van zeven kinderen. Hij heeft een zachtaardige moeder en zijn vader is juist temperamentvol. De vader heeft een kapperzaak en verkoopt daarbij parfurms.
Spilliaert heeft goede herinneringen aan zijn jeugd en geniet vooral van de kunstwerken van Ensor waar zijn vader hem miee naar toe neemt. Hij is zwaar onder de indruk.

Op het het moment dat hij op zijn zevende naar kostschool wordt gestuurd is het met zijn liefde voor het vak gedaan. Daarbij is hij een matige leerling.
Toen hij 18 jaar was liet hij zich inschrijven bij de kunstacademie in Brugge. Het wordt een teleurstelling. Hij heeft behoefte aan vrijheid en creativiteit die op de academie in Brugge niet te vinden.
Terugkomend in Oostende probeert zijn vader hem nog aan het penseel en ezel te krijgen, net zoals zijn neef Emile. Ook deze poging is verloren moeite. Spilliaert werkt niet met kwast, verf of doek. Hij werkt liever met andere materialen zoals. pastel, aquarel, oost indische inkt

Spiilaert is een harde werker of het nu gaat om de kunst of het werk voor een uitgeverij. Het vormt zijn wat koppige karrakter en twijfel aan zijn eigen werk. Hij heeft een enorme productie maar hij wordt er zelf ook door overspoeld. Zijn leerschool in Parijs en een bescheiden verkoop helpen niet.

Spilliaert en Emile Verhaeren
Rond 1910 lijkt er een een ommekeer te komen in de loopbaan van Spilliaert. Hij wordt gekocht en financieel gesteund door Emile Verhaeren, Franstalig dichter en kunstcriticus. Via zijn netwerk wordt Spilliaert uiteindelijk opgenomen in de kunstenaarskringen van schilders en dichters.
Hij gaat aan de slag met diverse stijlen die op hem afkomen.geometrie, surrealisme.
Elementen van het het lyryrisch symbolisme, poetisch realisme. Bezield realisme expressionisme en ga zo maar door. Hij maakt binnen dat spectrum wel een duidelijke eigen keuze en accenten.

De chaotische veelzijdigheid is moeilijk plaatsbaar. Is er sprake van een samenhangend oeuvre van constante kwaliteit. Waarbij de stijl van de kunstenaar een soort gids is langs zijn of haar werken? Jammer genoeg niet. Er wordt terecht gesproken van een ongelijk oeuvre en het hindert mijn kijken. Spilliaert is daarmee wel bijzonder maar geen grootmeester.

Ik vraag me af of er misschien iets anders aan de hand is. Mijn indruk is dat Spilliliaert structuur of het woord nodig heeft. Zonder ankerpunten die hem aangereikt worden door dichter en schrijver lijkt hij over zijn beelden heen te tuimelen. Met zijn snelle associaties, die kenmerkend zijn voor de mensen die in beeldtaal waarnemen, produceert hij een groot aantal werken die qua stijl een chaotische indruk maken. Rijp en groen door elkaar en Spilliaert heeft zelf moeite zijn werk te duiden.

De dichter en politicus Daan Boens doorziet zijn kwaliteit en schrijft een gedicht over het zee-schilderij."Gele en Mauve Marine"
Vreemd als de zee, als verten diep
Hij speelt met zand en baadt in 't licht,
Hij raadt de glans van het onbekende
En schildert tederheid, Oostende!
Daan Moens pg.81

Spillieart welbeschouwd
Als kijker na een eerste kennismaking zie ik hem als de chroniquer in beelden van Oostende. Hij loopt mee met zijn tijd en ziet zijn omgeving in beelden. Snel en in grote hoeveelheden.
Door mijn selectie groeit mijn interesse en waardering.
Ik heb behoefte aan sociale context. Er is veel armoe in Oostende . De vissers hebben een snoeihard bestaan terwijl de reders een rijke elite vormen. Spilliaert verweeft deze sociale context in zijn werk. Alleen al daarom is herordening van zijn werk en herinterpretatie de moeite waard voor deze bijzondere kunstenaar.
Ten slotte, samenwerking tussen kunsthistorici, conservatoren en curatoren om het overvloedige werk te structureren en te duiden kan veel toegevoegde waarde hebben en resulteren in een beeld van Spilliiaert waarin hij beter tot zijn recht komt.
De oranje vissersvrouw hiernaast,kijkend over de haven is een prachtig voorbeeld.

Rivierenland & Het Vlakke land
Om misverstanden te voorkomen, ik houd niet zo van de zee, wel van het rivierenland.
Het strandplezier gaat aan me voorbij en de vis mag van mij rustig in de zee blijven zwemmen.
Spilliaert en Oostende zijn er echter in geslaagd het Vlakke Land van Jaques Brel
voor mij weer tot leven te brengen. Hieronder een hedendaagse versie ter afsluiting.

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/zwagerman-kijkt~b88384ec/?referer=https%3A%2F%2Fwww.bing.com%2F

https://www.tijd.be/dossiers/020/een-penseel-de-stem-en-het-lichaam/2656652.html

https://www.dbnl.org/tekst/_ons003199801_01/_ons003199801_01_0036.php

https://www.dbnl.org/tekst/_ons003198801_01/_ons003198801_01_0161.php

http://Léon Spilliaert Anne Adriaens-Pannier, Norbert Hostyn. ISBN 10: 9055440698 / ISBN 13: 9789055440696 Published by Ghent, 1996

https://www.boekwinkeltjes.nl/b/173365109/Lon_Spilliaert_het_literair_en_kritisch_portret_van_een_kunstenaar/

https://www.royalacademy.org.uk/exhibition/leon-spilliaert

https://www.fine-arts-museum.be/nl/de-collectie/leon-spilliaert-koninklijke-galerijen-van-oostende

https://nl.wikipedia.org/wiki/L%C3%A9on_Spilliaert

https://nl.wikipedia.org/wiki/Emile_Verhaeren#=_=

https://www.uitinoostende.be/nieuwsdetail/15756/tot-elke-prijs-belicht-130-jaar-vissersopstand

https://www.muzee.be/nl/muzee/t207150/ensor-en-spilliaert-museumvleugel-twee-grootmeesters-van-oostende

https://www.dbnl.org/tekst/_ons003200701_01/_ons003200701_01_0015.php

https://www.dbnl.org/tekst/_ons003198801_01/_ons003198801_01_0161.php