Pierneef *1886 modern kunstenaar uit de Transvaal

19 maart 2017

Het Rupertmuseum in Stellenbosch
We komen het museum binnen en struikelen bijna over de  indrukwekkende beeldhouwwerken van de Duitse Käthe Kollwitz. We maken van de gelegenheid gebruik om ook haar indringende zelfportretten goed te bekijken. Terwijl ik de neiging onderdruk onmiddellijk een vriendin en bewonderaarster van Kollwitz te 'appen' realiseer ik me dat mijn mobiel in het guesthouse ligt.

We gaan naar de mannen achter de ingangsbalie voor meer informatie over de tentoonstellingen. De kunstdichtheid in het Rupertmuseum in Stellenbosch is overweldigend. De folder met plattegrond en toelichting op de exposities is voor mij bepaald geen luxe. Van zoveel kwaliteitskunst in een museum met de schaalgrootte vergelijkbaar met het De Pont museum in Tilburg raak ik wat gedesoriënteerd.

Mijn reisgezel werpt een snelle blik op de plattegrond en wijst ferm de weg naar de expositie van de ' vader ' van de moderne Zuid Afrikaanse kunst Jacobus Hendrik Pierneef. Het blijkt een uitgebreide presentatie van zijn Johannesburgse Spoorwegstatie te zijn. Anders dan mijn man kan ik er niet zo enthousiast over zijn. Echt mooi vind ik het niet maar ik voel me wel uitgedaagd om Pierneef te leren kennen en de schoonheid van zijn Spoorwegstatie te ontdekken. 

Periode 1. Biografie, kunst en kunstwereld 
In Nederland is Pierneef weinig bekend. In 1926 breekt de Nederlandse Professor Dr.A.C. den Ouden een lans voor de kunstenaar Pierneef en zijn werk. Den Ouden bekleedt in die periode een hoogleraarspost Germaanse talen en Nederlandse letterkunde aan de universiteit van Stellenbosch. Hij kent Pierneef en zijn werk van dichtbij. Bij zijn vertrek naar Zuid Afrika krijgt den Ouden van een collega te horen dat hij van de kunst aldaar niet teveel moet verwachten. Het landschap is er dor en kaal en voor de landschapskunst valt er weinig te halen. Hij adviseert ter onderstreping van zijn mening een tochtje over de Vecht.

In een artikel in het maandschrift Elsevier 1926 schetst den Ouden een aantal jaren later de biografie van Pierneef en  plaatst hij het werk van de kunstenaar in de context van de Zuid Afrikaanse kunstwereld. 

Hendrik Pierneef is geboren in Pretoria op 13 Augustus 1886. Hij is de oudste zoon van het 6 kinderen tellende gezin van Gerrit en Neeske Pierneef. Gerrit is van Hollandse boerenafkomst en van beroep modelmaker op een Rotterdamse scheepswerf. Gerrit emigreert in 1884 op eigen gelegenheid naar Transvaal. Hij wordt daar bouwmeester en is onder meer verantwoordelijk voor een aantal regeringsgebouwen. Neeske de moeder van Pierneef heeft Franse wortels en is de dochter van een Vrijstaatse schoolmeester. Zij is actief in het culturele leven van de Afrikaner gemeenschap en het is waarschijnlijk dat zij dat ook uitstraalt in haar gezin.

Met het uitbreken van de Tweede Boerenoorlog in 1899 is vader Pierneef bang voor gevangenschap en het gezin vertrekt naar Rotterdam. Zoon Pierneef gaat werken in een verfwinkel en in deze omgeving maakt hij kennis met de oude Hollandse meesters en de kunstenaars van zijn eigen tijd. Hij bezoekt regelmatig het Boymans in Rotterdam en neemt een winter les aan de avondacademie. Alhoewel zijn vader kunstlievend is krijgt zijn zoon weinig steun van hem voor een kunstopleiding. Wel krijgt hij les van uitstekende leraren uit de traditionele Afrikaner kunstwereld zoals de beroemde beeldhouwer Anton van der Wouw.

De moeder van Pierneef kan niet aarden in Nederland en het gezin keert na het einde van de oorlog terug naar de Transvaal. Pierneef is inmiddels 18 jaar en komt als een anders mens terug naar zijn geboortegrond .
Hij houdt van het droge en dorre landschap van de Transvaal met de Karroo. Een gevoel dat hem tot landschapsschilder maakt.


My Sarie Marais is een volksliedje over de terugkeer van soldaten na de tweede boerenoorlog naar de geliefde en de Transvaal. Een liedje dat ik nog ken uit mijn kindertijd. Het werd op scholen en in huiskamers gezongen. De melancholie en het verlangen waren voelbaar. We hadden geen idee of het politiek correct was. 
Tegenwoordig is het liedje in allerlei varianten en nationaliteiten op youtube te vinden. Militaristisch, volks, disco, kritisch, Schots, Frans, Amerikaans en Afrikaans.  Hieronder de originele Zuid Afrikaanse versie.

"O bring my t'rug na die ou Transvaal, Daar waar my Sarie woon." 

 
Pierneef blijft gedreven door de kunsten maar ziet geen mogelijkheid om van de kunst zijn beroep te maken. Om aan de kost te komen gaat hij werken als tabacconist en in de staatsbibliotheek. Ondertussen gaat hij aan de slag als parttime kunstenaar en bouwt een netwerk op in de kunstwereld. Hij heeft een aardig en innemend karakter en maakt met succes gebruik van de kontakten die zijn ouders in de kunstwereld hebben.
Hij profileert zich en wordt een spin in het web van de Afrikaner kunstwereld. Zo af en toe verkoopt hij een werk of krijgt een opdracht. Uiteindelijk slaagt hij er in op 34 jarige leeftijd voltijds kunstenaar te worden.
 
Die kuns moet samen met die volk loop en groei  
Henk Pierneef
 
Periode 2 Biografie en kunstwereld
In 1924 maakt Pierneef voor de Ficksburg Highschool in de Oranje - Vrijstaat een moderne versie van de SAN rockart, de Boesman Panele. De duizenden jaren oude rotstekeningen van de Bosjesmannen oftewel de SAN zijn heel bijzonder en worden door hem en andere moderne Afrikaners gezien als een waardevolle uiting van de Zuid Afrikaanse identiteit. Traditionele en conservatieve Afrikaners hebben moeite met deze manier van kijken maar Pierneef gaat door op zijn ingeslagen weg.
 
In 1925 organiseert hij voor zichzelf een Europees tournee langs de musea, galeries en ontmoetingsplaatsen van de avant-garde en modernisten. Deze reis is vormend voor de rest van zijn leven. In Nederland ontmoet hij twee belangrijke kunstenaars Willem van Konijnenburg en Mondriaan. Van beide kunstbroeders zijn sporen te vinden in de vroege werken van Pierneef. Hij abstraheert niet zo extreem als Mondriaan maar toch haakt het  Zuid Afrikaanse publiek af. Het moet er niets van hebben en Pierneef zelf misschien ook niet.

Johannesburgse Spoorwegstatie panele 1928-1932
De 32 panelen zijn door de Transnet foundation ter beschikking gesteld aan het Rupertmuseum in Stellenbosch. De panelen zijn door Pierneef in opdracht gemaakt voor de Spoorwegmaatschappij van Johannesburg. Door de aanleg van een uitgebreid spoorwegennet en het toenemende treinverkeer voor bedrijven en burgers wordt Zuid Afrika ontsloten en toegankelijk gemaakt voor reizigers. De spoorwegondernemers zien de Spoorwegstatie als een manier om de schoonheid van het Afrikaner landschap aan te prijzen en het treinvervoer te stimuleren. Pierneef laat met zijn 32 panelen zien dat hij deze opdracht goed begrepen heeft. 

Hoogtepunt van zijn werk
De invloed van Willem van de Konijnenenburg is waarschijnlijk heel belangrijk geweest. De Nederlander is kunstenaar, filosoof en leraar. Hij onderwijst Pierneef in het formuleren van een eigen artistiek programma voor het Afrikaanse landschap. Als Pierneef in 1928 de opdracht verwerft voor de Johannesburgse Statiepanele past hij zijn vakmanschap met succes toe. De panelen gaan de geschiedenis in als hoogtepunt van zijn werk. Bij elk paneel gaat hij op zoek naar de essentie en grondstructuur van het landschap. Elk paneel is uniek en is tegelijkertijd verbonden met de andere panelen door een gemeenschappelijke beeldtaal.  

Modernisme in Zuid Afrika
Pierneef wordt de vader van het modernisme in Zuid Afrika genoemd. Hij zorgt voor een doorbraak in de traditionele kunstwereld. Toch staat de doorbraak van Pierneef niet op zichzelf. Vanaf zijn jonge jaren heeft hij een open blik naar de ontwikkelingen in Europa. De radicale vernieuwing van de kunst, de rol van de kunstenaars en kunstwereld neemt hij mee in zijn eigen kunstenaarschap. 

Gestileerd realisme
De grote trek naar Parijs vindt vanuit alle Europese landen plaats. Daar is het centrum waar kunstenaars uit alle windstreken elkaar ontmoeten. Pierneef is in 1925 een van die kunstenaars. Hij bezoekt naast Nederland ook Parijs en Londen. De vorm van realisme waar Pierneef zich op toelegt is ook te zien bij andere landschapsschilders zoals de Finse Pekko Halonen
Kunstjournalist van de NRC Sandra Smallenburg noemt het gestileerd realisme. Het landschap wordt in enkele lijnen op het doek gezet. De details worden weggelaten. De werken hebben het uiterlijk van een houtsnede of een linosnede. De kleurvlakken zijn weinig gedifferentieerd en vaak egaal en afgebakend.

Over smaak valt niet te twisten
Ik vind het geen gemakkelijke kunst en ben snel afgeleid door de expressieve werken van Irma Stern aan de andere kant van de zaal. Het is klinkklaar dat Pierneef grote kwaliteitskunst heeft geleverd en dat het waarschijnlijk terecht is dat hij de 'vader' van de Zuid Afrikaanse moderne kunst wordt genoemd. Toch voel ik me ongemakkelijk omdat de panelen bij mij beelden oproepen van vintage reclameborden of geïllustreerde sprookjes. De natuur is voor mij al mooi genoeg, zelfs die van Zuid Afrika en de Karoo.

Mijn man reageert geheel anders op de panelen. Hij vindt ze prachtig en zegt enthousiast dat hij deze cartoonachtige stijl zo mooi vindt.Thuisgekomen krijg ik een mailtje van hem met de namen van de strips en animaties Blake en Mortimer van E.P.Jacobs. Die ken ik niet maar ik kan me zijn associatie en zijn enthousiame voorstellen. Zijn waardering voor de panelen van Pierneef komt voort uit zijn waardering voor E.P.Jacobs en niet voor het landschap. 

De tijdsgeest
Twee panelen ontbreken in het Rupertmuseum in Stellenbosch. Ze zijn uitgeleend aan het Rijksmuseum voor de tentoonstelling Nederland Zuid Afrika, een goed opgezet historisch overzicht en ik ga ernaar toe. 
Dierbaren en vrienden die met mij gaan bevestigen mij alweer dat over smaak niet te twisten valt. Ze vinden de Statiepanele mooi, ook die in het Rijksmuseum. 
Wat mij opvalt is dat Pierneef  het bijschrift "propagandist van het nationalisme" krijgt. Deze kwalificatie is begrijpelijk. Hij past bij de context die in de zaal wordt geschetst van de jaren '80 van de anti-apartheidsstrijd die ook in Nederland gestreden wordt. Toch wordt het mischien tijd om, net zoals in Zuid Afrika, zijn werk met een frisse blik opnieuw te duiden. In Johannesburg wordt dat in 2015, na 35 jaar stilte, gedaan door de toonaangevende Standard Bank Gallery met een grote Pierneef tentoonstelling.

https://nladesignvisual.wordpress.com/2013/01/18/pierneef-1886-1957/

http://slideflix.net/doc/1957676/the-j.-h.-pierneef-collection

http://www.poetryinternationalweb.net/pi/site/poem/item/14457

https://www.vn.nl/gert-vlok-nel-wees-asseblief-lief-vir-my/

Een prachtige documentaire over het leven van Gert Vlok Nel en zijn vader in de Transvaal.

https://www.npo.nl/het-uur-van-de-wolf/10-05-2011/VPWON_1157016