Mondriaan ontmoet Ben Nicholson

7 oktober 2019

Met pijn in mijn hart zie ik hoe het Verenigd Koninkrijk het vertrek uit de Europese unie tegemoet gaat. Op eigen initiatief en met heftige discussies waarin helaas de waarde van kunst en kultuur en de wederzijdse beinvloeding weinig aandacht krijgt.
Het is voor mij een reden om de samenwerking tussen de Engelse Ben Nicholson en de Nederlander Piet Mondriaan onder de loep te nemen. Zij ontmoetten elkaar in Parijs van 1931 tot 1938 en in Londen van 1938-1940 . Ze behoren tot de abstracte beweging, allebei op hun eigen manier.

Abstracte kunst
Aan het begin van de 20ste eeuw ontwikkelt zich een kunstenaarsbeweging die zich toelegt op de abstracte verbeelding.  Een richting in de moderne kunst waarin niet op een realistische manier de werkelijkheid wordt verbeeld. De kunstenaar haalt met kleuren en vormen onderliggende patronen naar boven. Ten tijde van Mondriaan en Nicholson is de abstracte stijl zich al aan het verspreiden en niet meer zo hypermodern.

De Stijl
Als Mondriaan (1872-1944),wordt opgenomen in de kring rondom het tijdschrift de Stijl vormt hij zijn gedachten over de ware abstracte kunst. Hij gaat erover streng en strak in debat met de oprichter en inspirator Theo van Doesburg die vernieuwend is en allerlei toepassingsmogelijkheden ziet. Daarentegen houdt Mondriaan zich scherp aan zijn eigen leer en voor hem is bijvoorbeeld de diagonaal verboden en is de kunst voorbehouden aan het platte vlak, het schilderij.
Als in 1931 in Parijs door kunstenaars de vereniging Abstract Creation opgericht wordt is Theo van Doesburg erbij. Hij overlijdt in hetzelfde jaar.
Piet Mondriaan schuift aan en bouwt zijn netwerk en kunsttheorie uit. Hij put daarvoor uit de theosofie en de vereniging waaraan hij al sinds 1909 verbonden is.

Strak en streng van geest
Mondriaan groeit op in een streng gereformeerd milieu maar zoekt zijn eigen weg in het theosofisme en de toepassing ervan in zijn kunst. Hij ontwikkelt daarvoor zijn eigen kunsttheorie ook wel de nieuwe beelding genoemd. Het is een zuivering van elementen die niet in de kunst thuishoren en een wetenschappelijke benadering van de basiselementen, vorm en kleur. Het is een geestelijke benadering die de tijdsgeest kenmerkt. Een logische en rationele manier van die leidt tot kunst als waarheid. Mondriaan werkt er tot het einde van zijn leven in door, steeds extremer. Een proces dat al begint in 1909 als hij zich aansluit bij de Theosofische Vereniging, waarin hij zijn gelijkgestemden vindt en zijn ontwikkeling naar perfectieGreen,24..

De Abstracte beweging is veel soortig en Mondriaan is een van de velen. Dat geldt ook voor Ben Nicholson die in 1931 naar Parijs komt en door een vriend getipt wordt Mondriaan te bezoeken in zijn atelier.

Het is een tijd waarin het culturele uitgaansleven in Parijs met jazz, theater en muziek enerverend en inspirerend is. De kunstenaars en Eric Satie zijn graag geziene gasten.

 

Ben Nicholson
Nicholson 1894-1984 komt uit een gevestigde kunstenaarfamilie Edwardiaans en een belangrijk persoon in het Engelse kunstenaarsleven. Hij is op zoek naar inspiratie en de abstracte kunst spreekt hem aan. In de jaren 1932-1939 volgen zij hetzelfde pad.green, 13-38
De twee kunstenaars hebben een heel verschillend karakter.

Nicholson 1894-1982 is een organisator, staat midden in de samenleving en is verbonden met andere kunstenaars. Hij komt uit een gevestigd kunstenaarsmilieu en is op zoek naar nieuwe moderne kunstvormen zoals de abstracte kunst. Hij is geen theoreticus, integendeel. Het gaat hem om de praktijk van het schilderen hij noemt dat intuitief.
Het karakter van Mondriaan is anders. Hij roept bij anderen een naar binnengekeerde en kwetsbare man op. Kunstenaars, zowel mannen als vrouwen, en galeriehouders ontfermen zich over hem. Zo ook Ben Nicholson en Barbara Hepworth die hem uitnodigen naar London te komen om de Tweede Wereldoorlog te ontvluchten.

London 1938-1940
De handreiking uit Londen van Ben Nicholson en Barbara Hebworth komt goed van pas
Mondriaan draait mee in de kunstkringen en geniet van het nieuwe leven. Opvallend is het cultuurbeleid zonder rivaliteit en gericht op het volk. Stijlen door elkaar heen en divers.

In het kunsttijdschrift AXIS no.6 schrijft Myfanwy Evens met de titel Order Order! een openingsartikel over de richtingenstrijd in de kunst. Het illustreert de openheid waarmee de verschillende stijlen worden gezien. Ze pleit voor een open blik waarbij kunstwerken niet als deel van een stijl of groep gezien worden, als een soort geloof, maar om zichzelf gezien en gewaardeerd worden.10.Axis no 6

Mondriaan heeft het naar zijn zin in Londen maar de erkenning die hij zoekt krijgt hij niet. Hij verkoopt een enkel schilderij of geeft het weg, Van de gallerij Zimmerman krijgt hij de mogelijkheid te exposeren.
Het kunstklimaat is opmerkelijk toloranter dan op het vastteland. Na de eerste wereldoorog wordt de kunst ingezet in allerlei projecten door het hele land. Kunstenaars en volk worden met elkaar verbonden in veel kleinschalige kunstprojecten.James Fox, cambridge.
De 7-5 society geeft hetzelfde beeld van een brede groep kunstenaars die zich verenigen om de voorwaarden voor kunstenaars te verbeteren. Faciliteiten, expositiemogelijkheden en uitwisseling.11.fine art society
 
Twee kunstwerelden
Ben Nicholson is geen theoreticus en een gewaardeerd kunstenaar. Hij heeft al zoekende zijn plaats in de Engelse kunstgeschiedenis verworven. 
Hij noemt de kunsttheorie van Mondriaan 'horrible' oftewel wartaal die steeds meer uit de hand loopt en een religie.Tegelijkertijd zegt hij wel waardering te hebben voor de eerdere periode van Mondriaan.

Van Jurk tot Theedoek en Programmertaal
Het resultaat van Mondriaans extreem rationele geestelijke kunst is dat de mens verdwijnt in de "goddelijke waarheid" van de kunst. In de loop der jaren wordt deze ontwikkeling in zijn werken steeds duidelijker. Het levert een bijzondere collectie van schilderijen op het platte vlak op waar menigeen geen raad mee weet.
Naast diep filosofische studies over de betekenis overheerst vooral de toepasbaarheid in reclame en design, alsof het een merk is.

Toch kijk ik er inmiddels wat anders tegen aan. Steeds verbind ik zijn werk met een programmeertaal die in zijn tijd in opkomst is. Hij past zich aan de mechanische tijd aan, alsof zijn creatieve wil vervaagt. In de levenslange ambitie van Mondriaan het goddelijke te realiseren
Voor mij zijn appelbomen en gemberpotten het mooiste. Daar mag voor mij een zaal mee volhangen.

Of het de moeite waard is Mondriaan verder te ontdekken vraag ik me af. Wel ben ik beneuwd naar zijn netwerken en de kringen waarin hij verkeerd heeft.

Nelly van Doesburg was de vrouw van Theo en kende Mondriaan en Ben Nicholson goed.Het is haar verdienste dat de Stijl zo verspreid is. Zij is ook een begaafd pianiste en trad op. De kunsthistorica Wies van Moorsel heeft een biografie over haar geschreven.

https://klara.be/nelly-petro-van-doesburg

1.https://nl.wikipedia.org/wiki/Nieuwe_Beeldin

2.http://sdrc.lib.uiowa.edu/dada/de_stijl/001/002/pages/013.htm

3.http://sdrc.lib.uiowa.edu/dada/de_stijl/001/001/images/001.pdf

4.https://www.kunstmuseum.nl/nl/tentoonstellingen/mondriaan-de-stijl

5.https://www.moma.org/calendar/exhibitions/144?locale=en

6.https://www.tate.org.uk/art/artists/ben-nicholson-om-1702

7.https://www.ngv.vic.gov.au/essay/raising-the-flag-of-modernism-ben-nicholsons-1938
7.a /
https://artuk.org/discover/artworks/search/actor:nicholson-ben-18941982/page/5

8.https://en.wikipedia.org/wiki/Ben_Nicholson /

9.https://courtauld.ac.uk/gallery/what-on/exhibitions-displays/archive/mondrian-nicholson-in-parallel

10.https://monoskop.org/images/3/34/Axis_6_Summer_1936.pdf

11.https://thefineartsociety.com/usr/documents/exhibitions/list_of_works_url/49/7-5-catalogue.pdf

12.https://www.tate.org.uk/art/art-terms/t/seven-and-five-society

13. https://nl.wikipedia.org/wiki/Abstracte_kunst

14. Wies van Moorsel, de doorsnee is mij niet genoeg, Nelly van Doesburg.