Mesens en zijn betekenis voor het Surrealisme

24 april 2020

Het interbellum
Dat Nederland nauwelijks surrealistische kunstenaars kent is opvallend. Deze kunststroming van het bizarre en het absurdisme is immers wereldwijd een van de meest invloedrijke stijlen van de 20ste eeuw. Hoogtij van de surrealistische beweging is de periode 1918-1940, het interbellum.
Het is een reactie van kunstenaars op de waanzin en gruwelijkheid van de Eerste Wereldoorlog waarin voor het eerst grootschalig machinegeweld wordt ingezet. Het antwoord van de surrealisten is dat alles anders moet, anti kapitalistisch, anti burgerlijk en niet rationeel.

Nederland was 'neutraal' en kende het leed van de oorlog alleen als buitenstaander. Er was geen voedingsbodem en onder andere vanwege de diepe economische depressie geen aandacht voor kunst en cultuur.
Een grote Nederlandse kunstenaar uit de late middeleeuwen Jeroen Bosch maakte surrealistische werken. Hij was een grensganger die leefde op een breukvlak van eeuwen waarin de samenleving als geheel op al haar fundamenten schudde en transformeerde naar de nieuwe tijd. Hij wordt door surrealisten als inspiratiebron gezien.

De ons omringende landen, Duitsland, Frankrijk en België, kennen een levendige internationale beweging van kunstenaars en cultuurondernemers. Eerst is er het Dadaïsme dat vooral de bizarre dichtkunst ontregelt en gedichten op muziek zet. Daaruit volgt de surrealistische beweging die vooral bestaat uit beeldende kunstenaars.

E.L.T. Mesens 1903 - 1971
De Belgische Magritte is een internationale beroemdheid.  Zijn vriend en zaakwaarnemer E.L.T. Mesens, ook wel E.L.T. of Mesens genoemd, komt minder voor het voetlicht. Ik ontdek dat hij een belangrijk persoon is in de verspreiding van het surrealisme en een bijzondere levensloop heeft.
Als musicus, galeriehouder, curator, kunsthandelaar en kunstenaar heeft hij een groot internationaal netwerk. Hij is gepassioneerd en ervaart het als zijn levenstaak de kunst te verspreiden.
Het boek Het sterrenalfabet van Mesens is een goed gedocumenteerde bron met artikelen en prachtige afbeeldingen. 1

E.L.T. kom ik bij toeval tegen in verband met een onderzoekje naar de componist Eric Satie.

Dada en Eric Satie
Een tijd geleden kreeg ik van mijn muziekleraar de vraag of ik wat achtergronden van Eric Satie wilde uitzoeken. Hij merkte mijn interesse voor de poemes d ' amour van Satie die ik ooit heb proberen te zingen. De onvergetelijke zin  je ne suis que grain de sable, ik ben niet meer dan een zandkorrel, fascineerde me.

In mijn zoektocht naar meer informatie over de 'ware' Eric Satie kom ik een mooie collage Hommage a Satie van Mesens tegen. Mijn nieuwsgierigheid heeft me bij deze onbekende kunstenaar Mesens gebracht. Het blijkt dat beiden de Dada dichtkunst en de nieuwe Frans georienteerde moderne muziek combineren. De heren ontmoeten elkaar in de kunstkringen van Brussel en Parijs.

Hieronder een CD-opname van composities van Mesens. Satie en andere vernieuwende moderne componisten staan op de hoes.

Galerie
Mesens is niet voorbestemd voor de beeldende kunst. Zijn Vlaamse vader is groothandelaar in drogisterijartikelen en zijn Franstalige moeder zorgt voor het huishouden en de zaken op de achtergrond. Ze houdt veel van muziek en in het bijzonder de operette. Ze vindt een muzikale opvoeding belangrijk en zorgt ervoor dat Mesens al jong vertrouwd raakt met de viool en de piano. Dit heeft hem waarschijnlijk bij de muziek gebracht.
Het muzikaal talent laat zich jammer genoeg onvoldoende verzilveren. Mesens is een getalenteert musicus maar mist de vaardigheden en discipline om zich verder te ontwikkelen. Hij houdt er een losse levenswandel op na. De vader van Mesens heeft er genoeg van en rond 1924 weigert hij zijn zoon verder te onderhouden.
Als Satie in 1925 overlijdt mist Mesens zijn vriend en mentor. Hij gaat terug naar Brussel en richt zich vooral op galeriewerkzaamheden en surrealistische kunst.

Kennismaking met het surrealisme
De extraverte en tweetalige Mesens staat open voor diverse kunstvormen en stromingen en is zelf een veelzijdig talent. Hij is componist, uitgever, kunstenaar, galeriehouder, kunstverzamelaar een intelligente netwerker én een levensgenieter.
Magritte is geheel anders dan zijn vriend Mesens. Hij weet wat hij wil als kunstenaar en doelgericht om van zijn werk te leven.

Margritte en Mesens komen in dezelfde kunstkringen terecht en maken in maart 1920 ook kennis met Theo van Doesburg wanneer deze op het eerste congres voor Moderne kunst een lezing geeft over de Stijl. Mesens voelt zich aangetrokken tot verschillende vormen van typografie en het constructivisme van de Stijl. Hij leert Theo en Nelly van Doesburg kennen en verwerkt hun invloed in zijn eigen werk. Een mooie bijkomstigheid is dat Nelly van Doesburg een begaafd pianiste is waardoor er ook muzikaal gezien een wederzijdse inspiratie is.

Dada gaat langzamerhand over in een surrealistische beweging met Parijs als belangrijk centrum. Het belangrijkste verschil tussen dada en het surrealisme is dat dada staat voor een ongeorganiseerde anarchie en het surrealisme onder een autoritaire leiding staat van Andre Breton.
Breton publiceert in 1924 het manifest du surrealisme als een soort partijprogramma van de beweging. Het programma is, anti burgerlijk, revolutionair en communistisch.
De gruwelijke, waanzinnige oorlog wordt vooral geweten aan de doorgeslagen rationaliteit.
Daarvoor in de plaats komt zuiver psychologisch automatisme met het doel de ware werking van de geest uit te drukken. Schilderen is een van de mogelijke expressievormen.

Freud is voor Breton de belangrijkste inspiratiebron en niet de kunst als zodanig is dat.
Het gaat hem om afwezigheid van controle van de rede en het onbewuste dat gaat spreken. Daarom zijn voor hem dromen uitdrukking van de zuivere geest waarbij de oerinstincten (!) de overhand nemen.
Terugkijkend kunnen we nu constateren dat er een schijntegenstelling gecreëerd werd tussen rationaliteit, de gevoelsdimensie en het onbewuste. Het zijn eigenschappen of kenmerken die in een persoon of een oorlog samenkomen. Zowel het communisme als het onbewuste zijn ontdekkingen van de moderne tijd, Freud en Marx gaan hier hand in hand, ook in Nederland.
Van Breton wordt gezegd dat hij de theorieën slechts oppervlakkig kende en hetzelfde geldt voor veel surrealistische kunstenaars die overwegend uit een burgerlijk milieu komen.

Zaakwaarnemer voor Magritte
Ondertussen is Mesens in een galerie gaan werken. Deze galerie koopt ongeveer 200 werken van Margritte aan. Als de galerie in 1932 failliet gaat slaagt Mesens er met kunst en vliegwerk in all werken van Magritte aan te kopen voor vijf - tot 10.000 franc. Hij is overtuigd van de kwaliteit van het werk van zijn nog niet zo bekende vriend.
Margritte is zijn vriend eerst dankbaar maar deze houding verandert als later blijkt dat Mesens zakelijk gezien een goede aankoop heeft gedaan. Hij ziet Mesens als een profiteur en voelt zich belazerd.

Van 1931 tot 1936 is Mesens verkoopsecretaris van het Paleis der Schone kunsten in Brussel. In die hoedanigheid werkt hij mee aan de eerste en tweede internationale tentoonstelling van het surrealisme in 1934 en 1935.
Breton komt naar de eerste tentoonstelling om zijn surrealistisch manifest te verkondigen als ideologische basis voor de beweging. De Belgische surrealisten worden door Breton gekeurd op de juiste toepassing en krijgen van hem een stempel van goedkeuring. In de praktijk gaan de Belgen hun eigen weg. Ze laten zich niet inlijven in de beweging.

Mesens is pragmatisch en flexibel in de leer. Hij steekt in 1936 het Kanaal over omdat hij in London  meer mogelijkheden ziet in een tijd waarin de oorlogsdreiging toeneemt. Hij is niet de enige. Veel kunstenaars nemen stelling, protesteren en komen in het nauw vanwege het entartete kunstbeleid en de afwijzing van de moderne kunst.

London Gallery
In Londen gaat Mesens werken bij de in 1937 opgerichte Londen Gallery. Roland Penrose is zijn collega en met nog enkele anderen wordt het een centrum voor surrealisme in Engeland. Tentoonstellingen en een eigen Londen Bulletin onder redactie van Mesens trekken de nodige aandacht. Naast surrealisten krijgen ook expressionisten als Kokoschka de gelegenheid om te exposeren.
E.L.T. blijft in die tijd moeite doen om Magritte te verkopen maar hij heeft ook pech. Tijdens de  London Blitz in 1940 gaan ongeveer 100 schilderijen verloren waarvan er zo'n 20 van Margritte zijn. De Gallery sluit vanwege de Tweede wereldoorlog.

Direct na de oorlog opent Mesens een nieuwe London Gallery. Helaas moet de galerie na een paar jaar sluiten. De tijd van het surrealisme als beweging is voorbij. Misschien is dit niet zo vreemd. De Tweede Wereldoorlog heeft de eerste na ruim 20 jaar snel opgevolgd.
Magritte grijpt zijn kans als een New Yorkse galeriehouder zijn werk wil exposeren en in de collectie opneemt. Mesens laat hem gaan en gaat zelf aan de slag in Brussel en organiseert grote tentoonstellingen.

E.L.T. de kunstenaar
Mesens bezoekt in 1954 de Biënnale in Venetië. Plots ziet hij met stomme verbazing zijn eigen collages uit 1920 geëxposeerd. Deze ongewone gewaarwording stimuleert hem de kunstenaar in zichzelf omhoog te halen.
Tot aan zijn dood zal hij ongeveer 440 werken maken. Ze worden gewaardeerd en verkocht.
Magritte raakt wat geirriteerd Hij was toch de kunstenaar en zijn vriend de handelaar? Maar Mesens gaat door. Hij doet het graag en vindt er rust in.
Ooit wilde hij musicus en dichter worden maar hij besefte dat hij er geen beroep van kon maken, er niet van kon leven. De poëzie is echter altijd een belangrijke plaats in zijn leven gebleven. Letters en dada-achtige regels zijn terug te vinden op zijn collages. 3
 

Surrealisme in Nederland
Dat er in Nederland nauwelijks surrealistische kunstenaars zijn geweest heeft ongetwijfeld te maken met de neutraliteit in de Eerste Wereldoorlog. Armoede was er in het interbellum volop. Ook Nederland heeft in de jaren 30 een ongekende diepe economische depressie gekend. Kunst en cultuur speelden in het crisis tijdperk van Colijn geen enkele rol. In het centralistische overheidsbeleid was geen sprake van enige cultuurpolitiek.
Emanuel Boekman probeerde hier verbetering in aan te brengen en formuleerde uitgangspunten voor een cultuurpolitiek ten behoeve van iedereen. Het mocht niet baten, de Tweede Wereldoorlog stond voor de deur. Zijn ideeën leven voort in de Boekmanstichting.
Gelukkig is het recht op kunst en cultuur in onze grondwet verankerd en is het een van de rechten van de mens. Belangrijke waarden zijn het beheer van cultureel erfgoed, het faciliteren en steunen van kunstenaars, de kunstsector en toegankelijkheid voor alle burgers.
Het is de taak van onze parlementaire democratie deze waarden te bewaken en te bevorderen.

De vraag die in de huidige stuatie gesteld kan worden of het doel en vormgeving van de huidige cultuurpolitiek overeenstemt met de waarden die wij als grondslag van de cultuurpolitiek zien.
De kaalslag in de culturele sector is immers ook een signaal van haar kwetsbaarheid. Ik vraag me af of dit te maken heeft met de wijze waarop het beleid vormgegeven wordt. Zoals het stellen van prioriteiten, de beleidskeuzes en de financiering.
Stap voor stap een doorlichting en herijking van het bestaande beleid met behulp van een knelpuntenanalyse en het aanbrengen van verbeteringen kan veel opleveren voor de sector. Daarvoor is het radicale 'nieuwe' normaal gelukkig niet nodig.

4 en 5 mei
Binnenkort is vlak na Koningsdag de dodenherdenking op 4 mei en Bevrijdingsdag op 5 mei.
De huidige crisis hoort daar bij. Hieronder staan 4 filmpjes die een bijzondere betekenis hebben.

Emanuel Ax meesterpianist.klik
"Holocaust - A music memorial film from Auschwitz"

Barbara zingt over Göttingen Het filmpje is van de Europese cultuurzender Arte.
Nederlandse vertaling van Göttingen.klik

Billy Joel met een indrukwekkend eerbetoon aan veteranen.
Nederlandse vertaling van Goodnight Saigon. klik
Het crisiskoor zingt de klassieker Streets of London.
Met als gast Annie Lennox van de Euritmics.

Nederlandse vertaling van Streets of London.klik

 

Bronnen

1 http://www.cuttingedge.be/boekenstrips/%E2%80%98het-sterrenalfabet-van-elt-mesens-dada-en-surrealisme-brussel-parijs-en-londen%E2%80%99

2 https://belgischekunst.be/2012/10/surrealisme-in-belgie/

3 https://docplayer.nl/6988596-E-l-t-mesens-comme-nous-l-entendons.html