Johanna Bonger zet Vincent van Gogh op de kaart

28 oktober 2018

 Johanna Bonger-vanGogh (1862-1925) was de echtgenote van Theo van Gogh, de broer van Vincent van Gogh. Theo bezat een grote kunstverzameling waaronder schilderijen, tekeningen en brieven van zijn broer Vincent. In ruil daarvoor gaf Theo aan Vincent financïele ondersteuning. Bij het overlijden van haar man Theo in 1891, vlak na Vincents dood, ontfermde Johanna zich over deze collectie voor haar éénjarige zoon Vincent Willem van Gogh, Vincents wettige erfgenaam. 
Zij zorgde voor  collectiebeheer en verspreiding, nationale en internationale exposities en de publicatie Brieven aan mijn broeder in 1914. Daar heeft ze tijdens haar leven veel waardering voor ontvangen. Na haar dood in 1925 en Vincent als groot kunstenaar wordt gezien, verdwijnt Jo Bonger uit het blikveld en nemen anderen de fakkel van haar over.
Mijn vraag is of het terecht is dat haar nauwelijks een plaats wordt toegekend in het werk en leven van Vincent van Gogh.

Een korte impressie van de biografie van Jo Bonger maakt duidelijk dat Bonger niet de 'schoonzus van Vincent' is of de moeder van Vincent Willem.Jo Bonger komt uit de gegoede burgerij en een kunstminnend en sociaal betrokken milieu.Ze wordt opgeleid tot lerares Engels en heheerst ook Frans en Duits. Later gaat ze ook vertalen.
Het gezin waar ze uit komt is zowel sociaal, intellectueel als cultureel een goede basis. De internationale politieke en sociale strijd voor bijvoorbeeld het vrouwenkiesrecht en betere omstandigheden in de fabrieken vormden mondiaal de tijdsgeest. De kunst maakte daar deel van uit. Ze wordt lid van de SDAP( een van de voorlopers van de PvdA) en is een goede vriendin van de familie Wibaut, in het bijzonder mevrouw Wibaut.
Ze neemt deel aan de mondiale sociale strijd tegen de negatieve effecten van de modernisering en komt op voor de kansen die het biedt.Ze vindt dat de kunst van Vincent door zoveel mogelijk mensen gezien moest worden, tegen rechtvaardige prijzen. Ze heeft veel vaardigheden zoals het nationaal en internationaal  netwerken. Ze vindt een goede balans tussen de commercie en haar opvattingen over kunst en cultuur.

Van Gogh en het fauvisme 
Tijdens zijn leven experimenteert Van Gogh (1853-1890) met verschillende stijlen en is op zoek naar zijn ware levensbestemming.Hij is tijdens zijn leven al redelijk bekend en maakt deel uit van kunstenaarskringen en exposeert hier en daar. Een mooi voorbeeld geeft het tijdschrift voor Nu en Straks.

In de laatste periode van zijn leven in Parijs en Zuid Frankrijk ontdekt hij het expressionisme en het  fauvisme en voelt in al zijn vezels dat dit zijn manier van schilderen is. Parijs bruist, hij laat zich inspireren en inspireert anderen. Ook door componisten zoals Satie.. 
Zijn broer Theo heeft een kunsthandel in Parijs en hij steunt Vincent . Jo Bonger is er als schoonzus van Vincent getuige van. 

Met mijn man bezoek ik in 2000 Modern Starts een expo van het MOMA. Ik zie Starry Starry Night uit 1889 Het schilderij staat ook in de In de catalogus203 Het wordt een fauvistische landschapsschilderij genoemd dat traditie en innovatie in zich verenigt. Via kleur en ferme wilde streken worden worden emotionele effecten bereikt. Van Gogh is één van de fauvistische kunstenaars.

Robert Goldwater, een befaamd kunsthistoricus en museum directeur in New York geeft er zijn eigen woorden aan.95-102 Hij ziet Van Gogh als een goede vakman die in staat is een onmiddelijk emotioneel effect bij de kijker  tot stand te brengen met behulp van kleur, eenvoudige lijnen en composities. Daarmee zegt hij, is van Gogh geïnspireerd door het fauvisme. Een kunststroming waarvan de kunstenaars de eenvoudige primitieve kunst bewonderen en die een tegenreactie geven op het moderne machinetijdperk. 

De Kroller Moller Galerij geeft een mooi overzicht van hun collectie.
Ik tref de volgende tekst aan waarin de rol van Van Gogh kenner Bremmer genoemd wordt.
Bremmer was een belangrijk adviseur van Johanna Bonger. 
Hieronder volgt een citaat.

HET ECHTPAAR KRÖLLER-MÜLLER EN HUN ADVISEUR H.P. BREMMER
Vincent van Gogh (1853-1890) is nu een van de beroemdste kunstenaars ter wereld, maar tijdens zijn leven genoot hij weinig bekendheid. Hij verkocht nauwelijks iets en werd financieel ondersteund door zijn broer Theo. Ook aan het begin van de 20ste eeuw was hij nog maar in kleine kring bekend. Kunstpedagoog H.P. Bremmer hoorde daarbij. Hij beschouwde Van Gogh als een van de ‘grote geesten van de moderne kunst’ en adviseerde Helene Kröller-Müller om zijn werk aan te kopen. Tussen 1908 en 1929 legde ze samen met haar man Anton de bijzondere collectie aan die nu wordt bewaard in het museum. De grote aandacht van het echtpaar Kröller-Müller voor Van Gogh heeft sterk bijgedragen aan de huidige waardering voor zijn werk.

1890 Weduwe Bonger
Na twee huwelijksjaren en de geboorte van hun zoontje Vincent Willem overlijdt in 1891 Theo van Gogh, een half jaar na zijn broer Vincent. De kleine Vincent is wettelijk erfgenaam van Vincents nalatenschap en Jo Bonger is formeel de beheerder ervan.
Ze verhuizen naar Bussum en Jo gaat met verve aan de slag met de collectie. Ze ontwikkelt zich tot een professional. Johanna van Gogh-Bonger (1862-1925): Kunsthandelaar? van kunsthistorica Irene Meyers  IM185-195  concludeert dat Jo Bonger een professionele kunsthandelaar is.
Een andere bevestiging voor Bongers kwaliteiten komt uit de historische kring van Bussum.

in Bussum begint de victorie
Na de dood van Vincent en Theo gaat Jo in Bussum wonen. In die tijd een soort kunstenaarskolonie van naam Marcus van de Heide schrijft in het tijdschrift een uitstekend artikel over Jo Bonger. 
Aan zijn vrouw Johanna Bonger (1862-1925) is het te danken dat de nalatenschap van Vincent bewaard is. Door haar toedoen kon haar zoon in 1962 de door haar veilig gestelde Van Gogh-collectie overdragen aan de Nederlandse Staat. Die liet het van Gogh Museum bouwen, dat in 1973 werd geopend. 

Toch gaat het niet allemaal van een leien dakje. Als Frederik van Eeden in 1991 in de Nieuwe Gids, 1891, als liefhebber van het werk van Vincent van Gogh  een lovend en emotioneel artikel schrijft, spreekt hij van een rauwe kleurexpressie die een sterke directheid heeft. Een invalshoek die bij Bonger past. De gezaghebbende Roland Holst oordeelt echter scherp over Bonger als hij met haar te maken krijgt bij de organisatie van de Panorama expositie in Amsterdam.

'Mevrouw Van Gogh is een charmante kleine vrouw, maar het irriteert me als iemand fanatiek ronddolt over een onderwerp waar ze niets van weet.Museumjournaal, 1995.

Johanna laat zich echter niet van de mat vegen en gelukkig heeft Jan Toorop een jaar eerder in Den Haag positieve ervaringen met Bonger gehad.

Stedelijk Amsterdam 1905
Van Goghtentoonstelling in het Stedelijk Amsterdam 1905  is een succes. Bonger heeft de regie in eigen hand. Ze vraagt aan Joh. Gosschalk de inleiding te schrijven in de catalogus. 3-14 Het is een juweeltje geworden en staat op internet!

Sunderbund Keulen 1912
De Sonderbund tentoonstelling 1912 is een verhaal apart. De internationale tentoonstelling die deze keer in Keulen wordt gehouden en wordt gezien als een moderne doorbraak in de kunstgeschiedenis. De catalogus is nog te zien op internet..

De Guardian 2012
 A radical modernist show, the Sonderbund exhibition of 1912, is still regarded as the most important presentation of modern art to have been held in Germany. 
The influence of van Gogh was clear in the work of the Expressionists, and with the Cologne show he became a universal hero.
Jo Bonger, Adrie Bonger, Bremmer en Mevr. Kroller Moller zijn er 100 jaar geleden bij. catalogus pag.14-15. Van Gogh is met de allermeeste werken vertegenwoordigd en als enige Nederlander! catalogus pag.18
Het laat ook zien dat de samenwerking en het onderling overleg heel veel heeft opgeleverd..
Zoveel zelfs dat van Gogh meegaat naar de Armery show in Noord Amerika.

De tentoonstelling in Keulen krijgt in 1913 een vervolg in New York en Chigaco met de spraakmakende Armory show. Van Gogh wordt keurig ingepakt en op de boot gezet. Samen met zijn Europese tijdgenoten.

Armory Show in  New York Chigago 1913
In New York wordt de eerste internationale tentoonstelling van moderne kunst gehouden. Europese modernisten worden geschokt en met verwondering ontvangen. De kunst maakt deel uit van een wereld in beweging en verandering.

The artshow that shocked meldt de BBC.>>>> https://vimeo.com/76428490 

In de catalogus is Van Gogh terug te vinden. Net zoals in Keulen krijgt hij veel aandacht. Dat Jo Bonger door de deelname met Van Gogh's werk een historische bijdrage van betekenis heeft geleverd lijkt me evident. Zij is overigens geen uitzondering. Daarbij is eenvijfde van de kunstenaars is vrouw. Hun bijdrage is groot. Na het Armory tijdperkt neemt dit aantal weer drastisch af. Jennifer Pfeifer heeft er promotieonderzoek naar gedaan.

De Brieven uit 1914
De nalatenschap van Vincent bestaat naast de schilderijen en tekeningen ook uit de brieven van Vincent aan zijn broer Theo. Jo Bonger heeft de basis gelegd voor de eerste uitgave van de brieven van Vincent aan zijn broeder met haar uitgave in 1914 bij de Wereldbibliotheek. De drie delen zijn op internet te lezen.
Bonger heeft er 24 jaren over gedaan om niet gedateerde brieven, knipsels en eigen ervaringen tot een geheel te maken. Ze gaan over Vincent's leven en werk. Verder lezen.
De biografie is met name zo uitgebreid omdat Bonger allerlei geruchten en mythevorming die inmiddels rondom Vincent is ontstaan wil tegengaan.Het biografisch deel van de uitgave vind ik het meest interessant omdat ze dicht bij de bron heeft geleefd en kan putten uit de verhalen van haar man Theo en de moeder van Vincent waar ze een goede band mee heeft.
Verder vind  ik de brieven in beperkte mate interessant omdat ze niet zo bijdragen aan mijn kunstbeleving. Er worden allerlei citaten, vaak oneliners gebruikt om het werk van van Gogh te duiden terwijl ik geen behoefte heb aan zo'n gebruiksaanwijzing. Het gaat er toch om dat ik zelf kijk, en goed leer kijken?

De afgelopen tijd heb ik bekenden gevraagd of zij weten hoe Vincent het schilderen en tekenen heeft weten te combineren met zoveel brieven schrijven? Iedereen vindt dat haast onvoorstelbaar uniek en geniaal. Maar de wonderen zijn de wereld nog niet uit, ook toen niet.
Overigens, heeft Theo zijn broer ooit teruggeschreven?

Kortom, de brieven blijf ik een beetje raar vinden maar dat de inleidende biografie in een herziene uitgave in 1924 verdwenen is lijkt me een verlies. Er staat slechts een kort voorwoord van Johanna Bonger in en een inleiding van zoon Vincent Willem. Johanna heeft het zich anders voorgesteld.
In 1925 overlijdt Johanna Bonger-vanGogh na een welbesteed leven. Haar nalatenschap is van
grote internationale betekenis en een belangrijk Nederlands cultureel erfgoed.

Een nieuw tijdperk
Volgens het artikel in het museumjournaal heeft zoon Vincent Willem van Gogh 1890-1970  tijd en ruimte nodig gehad om een eigen identiteit te ontwikkelen los van zijn ouders en de inmiddels beroemde Vincent van Gogh.museumjournaal 1995 Hij wordt werktuigbouwkundige en organisatieadviseur en reist daarvoor over de wereld. Hij is beïnvloed door het scientific management  en is voorstander van een rationele en efficiente bedrijfvoering. Hij ziet inmiddels wël de kapitale waarde van de collectie die hij van zijn oom Vincent heeft geerfd. Hij bouwt op zijn manier  verder op de fundamenten die zijn moeder heeft gelegd. Hij is bijvoorbeeld nauw betrokken bij een expositie in New York 1935-1936.

Als in 1953 100 jaar van Gogh wordt gevierd verschijnt de nieuwe editie van de brieven door Vincent Willem Van Gogh. The first collected editionEr staan allerlei aanvullinge en verwijzingen van zijn hand in. Met deze nieuwe uitgave raakt het werk van Jo Bonger in de vergetelheid.
In de publicatiegeschiedenis wordt zelfs aan de kwaliteit getwijfeld.4.00-4.2.2 

Het van Goghmuseum doet veel onderzoek naar de brieven. Dit onderzoek heeft veel te maken met de vele versies die zijn gepubliceerd en die als een biografie van Vincent worden begrepen.
De negatieve profilering van Jo Bongers en haar gedachengoed na haar dood is spijtig genoeg en zonder respect. Ter discussie staan haar deskundigheid, de sociale en menselijke invalshoek en haar uitgever de Wereldbibliotheek. Ook haar collectiebeheer en verspreiding krijgen weinig aandacht.Inmiddels wordt een voorgenomen jarenlange studie naar Jo Bongers aangekondigd en ik vraag me af waarom?

Het stedelijk museum biedt onderdak 
Vincent Willem en de directeur van het stedelijk museum Amsterdam Willem Sandberg (1897-1984) kennen elkaar al langer. Sandberg biedt aan de Van Goghcollectie bij het Stedelijk onder te brengen.
In de jaren 60-70 komt de mens Vincent vanGogh centraal te staan. De persoonlijke relaties,en het innerlyke gevoelsleven komt naar de voorgrond. Vincent Willem heeft een sterke voorkeur voor de psychoanalytische benadering van het leven en werk van vanGogh. Via de enorme hoeveelheid brieven en selectie van werken én onderzoek kan daarop worden ingespeeld.museumjournaar 1995,15.

Het is de tijdsgeest. Velen van ons hebben het lied van Don Macclean Starry Night in de jaren-60 met veel compassie meegezongen. 
Het lied is nog recent gecovered voor de animatiefim Loving Vincent.  Van Gogh transformeert naar een hedendaagse held, een global Superstar..

Rijksmuseum en een terugtredende overheid
 VWvGoch sluit in1962 een overeenkomst  met de staat der Nederlanden. De familie vanGogh draagt de hele verzameling voor 15 miljoen gulden over aan de staat. Op voorwaarde dat de staat een museum bouwt voor het beheer en exposities.  Het Rijksmuseum van Gogh opent in 1973 haar deuren.De overheid ziet dan nog voor zichzelf  een taak weggelegd.

Met de liberalisering van de kunstwereld treedt de overheid steeds verder  terug. Het betekent dat de richting en inhoud van beleid en bedrijfsvoering aan de  Rijksmusea, dus ook die van het Van Gogh wordt overgedragen  (1994)
Een treffend voorbeeld van de ontwikkeling is hoe het hoofd van de afdeling marketing de kunstenaar Vincent van Gogh typeert:.Van zo'n sterk merk gaat iedere marketeer watertanden.

Het van Gogh museum is vele jaren na het pionierswerk van Johanna Bonger, een modern en zeer succesvol museum. Voor mij zou voor mijn overzicht  een goed  digitaal collectie beheer toegevoegde waarde hebben. Liefst in samenwerking met andere musea. Europeanaeen in Nederland gevestigde Europese organisatie heeft al een site met de Van Gogh werken en biedt wellicht perspectief.

De bezoekersaantallen zijn overweldigend maar geven ook veel drukte. Op pag 37 van het Jaarverslag staat een overzicht van de bezoekersaantallen. Ruim 17% komt uit Nederland de overige bezoekers komen uit het buitenland. Het zijn meestal toeristen die het Van Gogh als onderdeel van hun toeristische trip zien.  Voor onze hoofdstad is het van economisch belang maar het geeft ook overlast.
Zelf vraag ik me af of het realistisch is dat er zoveel van ons geld gaat naar een stad vol toeristen terwijl het culturele aanbod in de regio onder druk staat. Een vorm van toezicht en accreditatie lijken me dan ook logisch en een manier om de nadelen van de marktwerking in de gaten te houden. Een rijksmuseum werkt immers ook met publieke gelden, dat zijn onze belastingcenten!

Het succes van Jo Bonger
Door een combinatie van talenten is Johanna Bonger buitengewoon goed geslaagd in het verspreiden van de kunst van Vincent.. Haar gedrevenheid ontleende ze voor een groot deel aan haar sociale gedachtengoed die ze vond in de sociale bewegingen in de eerste helft van de 20ste eeuw.Ze wist ook zakelijk te zijn, in het besef dat dit nodig was voor de verspreiding van Vincents werk.Haar gedachtengoed vinden we ook terug bij Emanuel Boekman. De latere SDAP wethouder van Amsterdam.
Hij heeft gewerkt aan een cultuurbeleid gericht op:
verspreiding van kwaliteitskunst over zoveel mogelijk mensen en een rechtvaardige verdeling van opdrachten. 

Links afbeeldingen

De afbeeldingen komen voornamelijk van het Metropolitan museum of art. Het museum i een goed voorbeeld van gedocumenteerd collectiebeheer.

1.http://www.musee-orsay.fr/en/collections/index-of-works/notice.html?no_cache=1&nnumid=78696
8. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fb/Claude_Monet_004.jpg/2,5
2. 
https://nl.wikipedia.org/wiki/Johanna_Bonger/3,4,6, 
3.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Andries_Bonger, 4./https://en.wikipedia.org/wiki/Theo_van_Gogh_(art_dealer), 5./https://nl.wikipedia.org/wiki/Johan_Cohen_Gosschalk
6.7, 13,14,15,17,19,20.https://www.metmuseum.org/art/collection/search#!?q=Van%20Gogh
12.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Henk_Bremmer/https://www.hogeveluwe.nl/nl/ontde-het-park/historische-verhalen/biografieen-anton-en-helene-kroller-muller/
22. 
https://www.franshalsmuseum.nl/nl/event/frans-hals-en-de-modernen/