Jan Toorop verbeeldt de moderne tijd.

13 september 2018

Onderweg in het moderne Europa
In het najaar van 2017 is in Brussel Bozar een Indonesië expositie met als titel  Europalia: Power and other Things. De recensies en reacties van bezoekers zijn lovend. Ik ben er niet geweest en ik ervaar het als een gemiste kans. Vooral omdat de kunstenaar Jan Toorop wordt tentoongesteld en ik nieuwsgierig ben naar de plaats die Jan Toorop inneemt in de kunstgeschiedenis. 
Ik bestel de catalogus met een introductie van de curatoren en enkele essays van deskundigen.
De visie van de curatoren en een enkel essay geven weer hoe de kunstenaar en zijn werken tegenwoordig begrepen moeten worden. Zijn vroege jaren worden gepresenteerd. Een zelfportret uit de collectie van het Rijksmuseum en een paar werken uit het Museum voor Schone Kunsten uit Gent. Een mooie start voor een nadere verkenning.

De verkenning kost me veel tijd omdat ik me gaandeweg realiseer dat mijn kennis over Indonesië ten tijde van het leven van Toorop beperkt is en ik voor een beter inzicht méér nodig heb dan de informatie uit de catalogus. Gelukkig staan er nog wat boeken in onze kast.
Victorine Hefting, kunsthistorica, heeft een boeiende zorgvuldig gedocumenteerde biografie geschreven over Jan Toorop. Zijn ontwikkeling en betekenis komen goed in beeld. De biografie is uit 1989, in het tweedehands circuit door mij gekocht en geschikt om als basiskennis te gebruiken.
Het boek van Jan Pluvier Indonesie:kolonialisme, onafhankelijkheid, neo-kolonialisme is een gedegen studie en biedt mij de context van de kunstwereld ten tijde van Toorop's kunstenaarsbestaan. Het is terecht een aanrader van mijn huisgenoot. Het wordt voor mij duidelijk dat Toorop's familie tot de Indische elite behoort.
In de Gids 171 vindt ik het artikel van Susan Legene met als titel Metamorfose Toorops Inburgeringsproject. De inhoud is wat verwarrend omdat de biografische gegevens afwijken van die van Victorine Hefting en haar interpretatie van Toorop's werken volgens mij niet kloppen.5-6
De uitgave van het Rijksmuseum Gepeperd verleden van Harm Stevens biedt weer een ander verhaal. Het boek is niet zo bruikbaar als informatiebron over de wereld van Toorop. Het brengt een aantal aantal voorouderbeelden samen en is bedoeld als een voorbeeld van historisch-museaal zelfonderzoek.HS19 In het colofon wordt Susan Legene bedankt voor het commentaar op de eerste versie van het boek.HS173

Gelukkig hebben we het boek van de Teleac-cursus over Indonesië nog in huis. Het boek beschrijft het alledaagse leven van de meer dan 160 miljoen inwoners vanaf de onafhankelijkheid. Er staan boeiende hoofdstukken in over de traditionele en moderne kunstvormen.TLhst.14,15
Ter afsluiting van mijn voorbereiding kijk ik naar een video van School TV . Het is een goede samenvatting en ik hoop dat ik met de voorafafgaande informatie het risico heb verkleind dat ik  Toorop verkeerd in de kunstgeschiedenis plaats.
Mijn aandachtspunten zijn de invloed van Toorops Javaanse wortels op zijn werk en de kunststijlen die zijn verzameld werk kenmerken. 

Leven en Werken
De biografische gegevens in Jan Toorop, een kennismaking van Victorine Hefting neem ik als uitgangspunt voor de beschrijving van zijn levensloop en werkenVH 205-207 

1869 Nederland heeft goed onderwijs.
Jan Toorop is 11 jaar als hij op de boot naar Nederland wordt gezet. Zijn ouders behoren tot de Indische elite, zijn vader is directeur van een mijn en wordt  ca. 10 jaar later wordt assistent resident op Sambas West-Borneo. Ze willen hun zoon een goede opleiding geven die er in Indonesië voor hem niet is. Nadat Toorop zijn geboortegrond heeft verlaten, zal hij zijn ouders en Indonesiê nooit weer zien. Hij blijft wel goed contact houden.

In Nederland verblijft Toorop bij familie en vrienden. Hij bezoekt achtereenvolgens scholen in Den Haag, de HBS in Leiden om daarna terug te keren naar Den Haag. Hij heeft moeite met het middelbare onderwijs en zoekt des te meer zijn leerschool in de kunst.
Als in Den Haag de Hollandsche Tekenmaatschappij opgericht  wordt volgt Toorop er  tekenlessen  en legt hij contact met de schilders van de Haagsche School.
Ondertussen volgt hij twee jaar aan de Polytechnische School van Delft onder leiding van
Paul Tetar van Elven.

In 1880 gaat Toorop lessen volgen aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam. Zijn ouders zijn een belangrijke stimulans. Hij krijgt lessen van hoogleraar-directeur Augus Allebe en legt zich verder toe op beeldhouwkunst en kunstnijverheid.
Hij sluit onder meer vriendschap met Jan Veth en Antoon Derkinderen, leden van de kunstenaarsvereniging Sint Lucas. Willem Witsen is voorzitter van de vereniging. Jan Sluyters maakt rond 1912 een mooi tentoonstellingsaffiche voor de vereniging.
Inmiddels maakt Toorop rond 1881 een zelfportret dat is opgenomen in de collectie van het Rijksmuseum. 

1882 Naar Brussel 
Toorop reist met Derkinderen naar Brussel op dat moment hét Europese cultuurcentrum dat bruist van nieuwe kunststijlen en creativiteit. Hij volgt lessen aan de Academie der Schone kunsten en wordt lid van de kunstenaarsgroep Essor. 
In het begin van zijn Belgische jaren (1983)  maakt hij nog een enkel Javaans 'schilderij zoals de Keizer van Java. Daarna is er nog weinig werk van zijn dat zijn Javaans wortels toont.
Hij is 24 jaar en staat aan het begin van zijn ontwikkeling als kunstenaar. In bruisend Brussel maakt hij kennis met moderne Europese kunstenaars en hun betekenis.

Tijdschrift Nu en Straks
Het maken van illustraties voor het literaire tijdschrift Van Nu en Sraks is een belangrijke stap in Toorops ontwikkeling. Hij ziet het grafische werk en de samenwerking met andere kunstvormen als een onderdeel van zijn kunstenaarschap. Het tijdschrift wordt in 1883 opgericht en wordt gezien als een belangrijke wegbereider voor het modernisme en kosmopolitisme in de Zuidnederlandse cultuur en literatuur. Met de 25 nummers wordt een proces op gang gebracht dat tien jaar later niet meer te stoppen is. 

In deze periode worden Toorop en zijn kunstenaarsvrienden gevormd door de Art and Craft Beweging die zijn bakermat heeft in Engeland. Een beweging die zich afzet tegen het Victoriaanse Engeland en de gevolgen van de toenemende industrialisatie.  De toegepate kunst in de vorm van boekillustraties, glas en lood, tegeltableaus, tapijten en wandkleden behoren tot de kunst.
Het is de kunstenaar 
John Crane die internationaal veel invloed gehad met zijn The Claims of Decorative Arts, William Morris en John Ruskin zijn wat later belangrijke figuren geworden in de internationale beweging.
Er ontstaan overal ter wereld, in allerlei soorten en maten, kunstenaarsgroepen die de nieuwe kunstfilosofie praktiseren. Mijn huisgenoot noemt het paddenstoelentijd : de verandering zit in de lucht en overal ontstaan reacties op de technologische en economische orde.

1884 Les Vingt 
Toorop heeft antennes voor waar hij kan meedoen en kan leren. Hij sluit zich aan bij Les Vingt in Brussel. Een van de meest invloedrijke en inspirerende moderne kunstenaarsgroepen.
Naast de vernieuwende schilder-en beeldhouwkunst krijgt  bij Toorop de toegepaste kunst meer aandacht. Hij werkt samen met de kunstenaar architect Henri van de Velde die gezien wordt als de vader van de Art Nouveau.VH115

Dat Toorop in deze fase al de nodige waardering en bekendheid geniet spreekt uit de gezaghebbende woorden van Mevr.H.G. Marius kunstkenner van de Haagsche School, bekende van Toorop en kunstenaar. Zij schrijft: 
Nadat Toorop zijn opleiding heeft ontvangen in het groote mouvement der Belgen, hij een nieuwe beweging in de Hollandse schilderkunst in het leven heeft geroepen.Hij was de eerste die nieuw-impressionisme uit Frankrijk, over Brussel en de Vingtisten overbracht. Hier is geen sprake van groei maar van een breuk.pag.9 Levende Nederlandse Kunst

Tegelijkertijd ziet ze in het werk ook andere invloeden zoals, Egyptische, Gothische, Javaanse en Assyrische stijlen en ornamenten. Dit is gangbaar bij heel veel kunstenaars die de wereld om hen heen als inspiratie hebben.

Als hij tijdens zijn bezoek met Les Vingt in Engeland de tekenares Annie Hall ontmoet is dit het begin van een levenslange verbintenis. In 1886 trouwt hij met haar in Kenley Sussex.
Ze verliezen niet lang, vlak na haar geboorte, hun eerste dochterje Marie-Ann. In 1891 wordt Charley geboren, zij wordt later een bekende kunstenares.
Van
Annie Hall is niet zoveel bekend.Gelukkig vind ik van de hand van Toorop twee mooie werken met haar en een mooie tekening van haar.

1898-1908 Duitsland, Wenen, Nederland 
Toorop wordt vaak gezien als een symbolist die vanuit het gevoel en de zieleroerselen een treffend beeld creëert. Dit kan in verschillende kunststijlen en Toorop doet dat in de Art Nouveau stijl.
Hij wordt bekend met het affiche Delfsche slaolie. Hij maakt het in opdracht van de Nederlandse Oliefabrieken N.O.F. Calvé Delft. Met de nieuwe grafische technieken wordt het affiche van Toorop ingezet in massale  reclamecampagnes
De tentoonstellingsagenda van Toorop is goed gevuld met eigen werk. Hij wordt gevraagd, organiseert zelf tentoonstellingen en is curator. Nationaal is hij een gewaardeerde kunstenaar en zijn internationale netwerk van de inmiddels bekende en gewaardeerde kunstenaar zorgt voor tentoonstellingen in Kopenhagen, Munchen en Dresden. Als hij in 1900 wordt uitgenodigd werk te leveren voor de Wiener Secession inspireert hij met zijn werk Gustav Klimt.

In 1906 gaat Toorop, net zoals Annie in 1902 in Engeland, over naar het Rooms Katholieke geloof. in zijn jeugd heeft hij al religieuze en mystieke gevoelens en ziijn bekering is dan ook een begrijpelijke stap.VH181-187 
In 1922 zal een goede bekende uit de periode van Nu en Straks  Frederik van Eeden dezelfde stap zetten. Zowel in het leven van Toorop als dat van van Eeden speelt de Jezuit en Hoogleraar van Ginneken een grote rol. vh-163

1908-1916 Nijmegen 
In zijn Nijmeegse periode komt Toorop weinig aan werken toe. Bekend is dat hij reproducties maakt van zijn eigen werk en die deur aan deur laat verkopen.
Op deze manier hoopt hij zijn werk bij de mensen te brengen. Verder maakt hij nog portretten, waaronder die van religieuzen.
Het apostelraam in de Sint Josefkerk in Nijmegen is een glas in lood opdracht. Na een mooi begin wordt hij echter vriendelijk bedankt vanwege te hoge kosten. Zijn opvolger wordt gevraagd in Toorop's stijl door te werken.

Religieuze thema's
Hefting relativeert de immer aanwezige goddelijke inspiratie van Toorop. vh-86 Hier is wat voor te zeggen. Over zijn portretten zegt hij immers dat hij zo waarachtig mogelijk de psyche wil verbeelden, of de schoonheid van het landschap of de arbeidende mens. Kortom, Toorop heeft in de loop van zijn leven vele inspiratiebronnen.vh-165 Juist hierom is het de moeite de waard te onderzoeken waarom een veelzijdige kunstenaar als Toorop zich zo beperkt tot de goddelijke inspiratie.  

De contacten met religieuzen en geloofsgenoten zijn aan Toorop goed besteed. Blijkbaar vindt hij er een soort houvast die hij eerder niet had. Hij verkeert in Nijmegen vooral in de kring van het Canisiuscollege van de JezuitenHet college leidt sinds 1900 leerlingen uit de gegoede burgerij op voor belangrijke functies in de samenleving. In 1923 wordt de Katholieke Universiteit in Nijmegen opgericht. De kroon op de katholieke emancipatie. De invloedrijke Jezuit Van Ginneken wordt er hoogleraar letterkunde en in '27-'28 rector magnificus.
Toorop maakt in 1923 een portret van hem dat hangt in het Catharijnenconvent.Van Ginneken is een zeer invloedrijk man. Hij is overtuigd van de noodzaak het katholieke geloof te verspreiden over de gehele wereldgemeenschap. Hij is absoluut toegewijd aan de leer van de kerk, Rome en de paus. Dit wordt overduidelijk in het lezenswaardige artikel over Van Ginneken van Historicus Gerard van der Stroom.  

Terug naar Den Haag in 1916
De verhuizing naar Den Haagt luidt een nieuwe periode in. Hij komt wat losser van de Nijmeegse kring te staan maar is tegelijkertijd een groot deel van de eerste jaren bezig met de Kruiswegstaties
een opdracht van mevrouw de Bruyn-de Lede, bestemd voor de Sint Bernulphuskerk in Oosterbeek. Over het resultaat is Hefting in kunstzinnig opzicht niet bijster enthousiast.VH191

Het is belangrijk de  Mussolini portretten (1924) in de kontekst van het bovenstaande te zien en onder de loep te nemen. Aanvullend kijk ik nogmaals naar de twee filmklassiekers over de opkomst van het fascisme in Italie. Novecento (1976) en Una giornata Particulare (1977)
Toorops fascinatie was niet politiek maar ook niet naïef zoals Hefting beweert.VH 198-200Alhoewel de persoon van Mussolini op dat moment nog niet met het fascisme te maken heeft zijn in Italie Kerk en Staat elkaar aan het opzoeken vanuit een gedeeld belang. Het Verdrag van Lateranen is daar het resultaat van. Dat brengt me op de stelling dat Toorop, net zoals Frederik van Eeden, in zijn werk religieus gedreven is en niet politiek.

Ik kom wat meer te weten over de geestelijke begeleiding die van Ginneken geeft. De lijvige tweedelige biografie van Jan Fontijn over Frederik van Eeden is verhelderend. Beinvloeden, indoctrineren en censureren zijn dagelijkse praktijk. Hij spoort van Eeden aan alles te zien door de bril van het Rooms Katholieke geloof. Voor een eigen wil en vrij denken is geen plaats. Ik vraag me af inhoeverre een dergelijk proces zich bij Toorop heeft afgespeeld.

Hedendaagse beeldvorming
De beeldvorming over Toorop in onze tijd is opmerkelijk anders dan in Toorops eigen tijd. Prof. Legene over Toorops inburgeringstraject ontbeert de juiste biografische gegevens. Hij wordt  meer als Indonesier en Indische Nederlander gezien dan in zijn eigen tijd.
De curatoren Esche en Afiaty slaan hetzelfde pad in. Ze lijken niet gehinderd door al te veel kennis van zaken en geadviseerd door wetenschappers die dat ook niet zijn. Het colofon vermeldt: SteijenSteevens en Westerkamp

Het kunsttijdschrift Metropolis M sluit verassend op de beeldvorming aan: "Deze drie kunstenaars (waaronder Toorop) kenden destijds een schrijnende realiteit: gepest door een dubbele (non)identiteit en geklemd door de koloniale spanning. Ze leefden tussen "noch hier noch daar".

Plaats in de kunstgeschiedenis
Jan Toorop en zijn verzamelde werken behoren tot ons Cultureel Erfgoed. Het is een veelzijdig en prachtig oevre. Hij verbeeldt zijn leven lang als geen ander de overgang van de negentiende naar de twintigste eeuw. Hij experimenteert met de mogelijkheden in kunst en kunstnijverheid en maakt daarmee het moderne Europa zichtbaar voor onze tijd. 

Afbeeldingen  op Internet 
De afbeeldingen van Toorop's werken op internet zijn voor mij nuttig. Wel heb ik behoefte aan meer transparantie over o.a.: werkwijze, selectie, de doorverwijzingen, de grootte van de collectie en de tentoonstelling. Hieronder staan een vier Nederlandse websites.
De Databank van de Collectie Nederland,  Europeana CollectieStudio 2000,
Kennis en documentatie centrum voor Nederlandse Kunst
De bron van de Toorop afbeeldingen hiernaast is de databank van Collectie Nederland.
De bron van de andere afbeeldingen is wikipedia of wiki-art.


De Rol van de curator
De curatoren spelen een belangrijke rol bij het beheer van de kunstwerken van Toorop en het tot leven brengen van zijn verzamelde kunstwerken voor een groot publiek
Het lijkt er hier op dat het curatorschap een vrij beroep is. Toch vraag ik me af of dit juist is omdat een curator een bepaalde verantwoordelijkheid heeft en daarover verantwoording dient af te leggen. Het Engelse functieprofiel geeft hiervan een goede uitwerking.

Muziek en Beelden
Toorop is óók een heel goede pianist. Hij speelt regelmatig op de opening van exposities. Hij doet dat liever dan de uitleg geven aan zijn werken. Dochter Charley speelt viool en zij maakt met haar vader muziek. De componist Alphons Diepenbrock is een vriend van Toorop, hiernaast staat zijn portret. Hieronder de prachtige Hymne voor viool en piano  een compositie van Diepenbrock met Vera Beths op viool.


Andere Tijden
Tijden veranderen en daarmee de ervaringen van de Indische Nederlanders. Het verschil met Toorop is confronterend. Pas geleden bezoek ik met vrienden in Museum Bronbeek de tentoonstelling Gevangenen in beeld. Chanzi door de ogen van tekenaar Henk Bouwer '42-45.
Ter afsluiting het lied Barak 23 en de trailer van de documentaire Klanken van Oorsprong.

►►►