Jacques Brel is de troubadour van de naoorlogse Lage Landen.

6 november 2020

Een paar jaren geleden overleed Paul Drewe, een goede vriend en collega van mijn man. Hij was hoogleraar aan de Technische Universiteit Delft en een internationaal gerenommeerd expert op het gebied van stedelijke en regionale planning.
Op zijn begrafenis kreeg iedereen een boek met artikelen van zijn hand over zijn favoriete steden over de wereld. Memories of cities. Een heel mooi geschenk.
Het hoofdstuk over de Vlaamse steden Belgian cities, a fascinating melange spreekt me extra aan. Hij was een groot liefhebber van de chansons van Jacques Brel en verweeft Brel met zijn beschrijving van de diverse steden waaronder Luik.
Il Neige sur Liege is een van de minder bekende chansons van Brel. Het lied komt weer bovendrijven bij het lezen van Paul Drewe. Vanwege die zachte expressie, zo mooi dat ik vaak 'meezoem'.

Opruiming
Het wordt tijd voor het opruimen van mijn kamer, ook van mijn Brel collectie, waaronder het muziekboek Jacques Brel, les plus grands chansons.
Ik had het speciaal aangeschaft voor mijn bijdrage aan de huiskamerconcertjes die ik met vrienden hield: Le plat pays en Ne me quitte pas om te beginnen. Het viel me heel erg tegen. In het Frans begreep ik de teksten niet goed, terwijl ik toch graag de orginele tekst zing en dat nog steeds doe.

Met frisse tegenzin ga ik aan de slag met mijn CD's. Een collectie die ik over heb gehouden aan een bezoek aan de Makro begin jaren '80. Mijn oog viel toen op een blikken trommel Brel integrale, met alle CD's van Brel. Het was, een uitverkoop[je, maar toch. Ze zijn gerangschikt in een mooie trommel maar ze zijn er helaas lastig er in of er uit te krijgen.
Daarom verdwijnen ze in een handige cd-la en af en toe luister ikernaar. Nog steeds begrijp ik weinig van de teksten. Mijn Frans is ontoereikend maar mijn liefde voor het Franse chanson vanwege klank, sfeer en uitstraling is en blijft groot.

Troubadour van de naoorlogse Lage Landen 3
Mijn waardering voor Brel is in de loop der jaren steeds groter geworden en ik vraag me af hoe ik hem zal typeren. Het meeste vind ik hem een troubadour van de naoorlogse Lage Landen. Een een hedendaagse versie van eeuwenoude theatervorm die verwantschap heeft met de Commedia del Arte en waarin meerdere theatervormen samengaan. Ik bel nog met kenners op dit gebied Paul van de Plas en en mijn broer Piet van de Camp. Zij bevestigen mijn typering met daarbij de opmerking dat de troubadour nooit weggeweest is maar zich door de eeuwen heen vernieuwd heeft. Een belangrijk punt krijg ik nog mee. Een troubadour is onafhankelijk, vrij in het zingen en anders dan de nar, zot en minnestreel niet gebonden aan het hof of baas.

Brel zingt over het landschap, de liefde, zijn Vlaanderen land, de bourgeois. Hij kiest voor het volk en de mensen, de ouderen en de kinderen, voor het fatsoen en tegen de losgeslagen zeden. Hij houdt een zedenspiegel voor. Hij zingt over de moraal in een naoorlogse samenleving waarin de macht en het kapitaal opnieuw verdeeld worden. Hij is naar eigen zeggen republikein.
Hij doet dat in een satirisch lied, een klaagzang, met humor en drama .
Brel kiest geen extreme positie in zijn liedteksten. Het is, denk ik, juist daarom dat hij zo vele harten persoonlijk raakt. Dat doet hij zo weergaloos goed waardoor hij juist daarom tegenkrachten oproept. Ook in Nederland.

Afscheid van Nederland
Op een gegeven moment heeft Brel in mei 1964 een onverwacht vervelend optreden In een restaurant in Bergen. Zijn taak is om het diner voor de gasten muzikaal 'op te vrolijken'. Een kermisattractie optredend terwijl het gekletter van bestek, het verorberen van gerechten en de rook en drank het optreden hinderen. Het was hem anders voorgespiegeld. Het lijkt alsof hij erin geluisd is. Het publiek ziet zijn 'afgang' als een vermaak. Warry van Kampen is de verantwoordelijke.Vooraan zit diens vader, de schrijver journalist Anthony van Kampen. 1
Het optreden is op televisie uitgezonden en zelfs in 2004 herhaald.2
Ik heb toendetijd de herhaling van de uitzending gezien, samen met mijn ouders. Ze waren beiden heel erg ontdaan. Vooral mijn moeder, een liefhebber van Brel, had tranen in haar ogen.
Brel besluit na dit optreden niet meer in Nederland op te treden. Hij was toen op het hoogtepunt van zijn roem. Later besluit hij om helemaal met podiumoptredens te stoppen. Hij geeft in 1966 in Olympia nog een afscheidsvoorstelling en er volgt een CD CD 67.

Vijf mooie chansons tot aan 1967
Ik wil mijn keuze van 5 cd's maken maar merk dat het ondoenlijk is om uit de 25 cd's uit de doos er vijf te kiezen. Op de cd's worden chansons vaak herhaald, en de cd's stammen van voor en na zijn dood.
Ik besluit daarom een selectie van 5 chansons te maken tot aan 1967. De periode waarin hij zelf en uitgeverij Pouchenel heeft en Ernst van Altena zijn vaste Nederlandse vertaler is.

Hieronder twee websites met vertalingen.
https://muzikum.eu/nl/122-219/jacques-brel/songteksten.html
https://www.songteksten.nl/songteksten/18163/jacques-brel/les-vieux-amants.htm

5 chansons :
Fils de,
Mon Enfance, Mijn Jeugd, 
Les vieux amants, Liefde van later, met toelichting
Port d 'Amsterdam,
Il neige sur Lieige, met toelichting.

Fils de

 

Jenny Arean zingt kinderen klik

Mon enfance - Mijn Jeugd

 

Jeroen Willems zingt mijn jeugd klik

les vieux amants - liefde van later

Een van de mooiste chansons. Nog steeds veel gezongen.
Toneelgroep Oostpool  presenteert met Jeroen Willems een nieuwe voorstelling De zoete oorlog van het minnen met een herziene vertaling van Peer Wittenbols. Ik zie de indrukwekkende voorstelling in Breda (2005) en Ik heb de CD van de voorstelling gekocht omdat ik Jeroen Willems een hele goede Brel vertolker vind. Helaas staat Les vieux amants/Liefde van later er niet op.6
Als ik Jeroen Willems later zie optreden met de Roemeense Angela Gherghiu op het 25 jarige jubileum van Koningin Beatrix haak ik af. Ik vind het een vreemd optreden met een intiem lied dat  hier en daar genant is vertaald.
https://www.youtube.com/watch?v=-nsL5HCZHpU klik

4. Port d' Amsterdam - Amsterdam

Acda en de Munnik zingen, de stad Amsterdam klik

 

Il neige sur Liege

Voor Paul Drewe is Luik een van de steden om van te houden. De stad van Simenon en Maigret. De industriestad die economisch opgebouwd is door immigranten uit Italië en Polen. Het is een stad van gewone mensen waar racisme minder kans maakt dan elders.
De Franse slogan Ne touche pas à mon pote zou in Luik uitgevonden kunnen zijn. Ik heb een button mmet de slogan jaren geleden op mijn jasje gehad.
Uitleg van Il Neige sur Neige klik

Na zijn dood in 1979
De immense hoeveelheid vertolkers van de chansons van Jacques Brel door de jaren heen maken duidelijk hoe tijdloos zijn muziek is. Hij is een inspiratiebron, voorbeeld en wordt gebruikt om over te nemen. Dat gebeurt ook zonder vermelding van Brel als originele tekstschrijver.
Het motto "beter goed gejat dan zelf gemaakt" is bijvoorbeeld in Nederland van toepassing op Herman van Veen. Hij is een goed muzikant maar hij suggereert onterecht dat de liedjes of chansons van hemzelf zijn.7
De muziekindustrie, documentaires, de media inclusief de gepopulariseerde levensgeschiedenissen en biografieën die vooral over zijn privé leven gaan hebben een florerende handel teweeggebracht waarvan ik me afvraag of dit in de geest is van zijn artistieke nalatenschap.

Een ding is me ondertussen duidelijk geworden. De strubbelingen die Brel in Vlaanderen en Nederland heeft ondervonden met een paar chansons behoorden bij de tijdsgeest waarin hij op de toppunt van zijn roem was. Daarnaast behoorde hij tot de democratiserings- en emancipatiebewegingen, net zoals zoveel artiesten. Waarvan velen grof en extreem waren maar dat was hij niet. Hij was heel goed en bereikte een breed publiek.

Er is wel wat veranderd sinds de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Ik kom uit een modern gezin waarin we aangemoedigd werden ons te uiten. "gooi het er maar uit, anders zit je later bij de psychiater "  De zelfexpressie was een vanzelfsprekend goed maar we zaten ook met z'n allen in de 'bubble' van de beweging zonder al te veel antennes naar de anderen.
Pas later heb ik in mijn werk geleerd dat ik daarmee ook de reactie van de ander terugkreeg.
De invloed van communicatie en de communicatieve vaardigheden op menselijke relaties waarin ik jarenlang trainingen gaf zijn naar mijn overtuiging groot.

Vertalingen van Brel
Ernst van Altena was de vaste Nederlandse vertaler van Brel. Na zijn dood zijn er ook andere vertalers geweest. Wittebool springt eruit omdat ik me afvraag of hij juist vertaalt.
Hij is verantwoordelijk voor de vertalingen in het programma De Zoete oorlog, Jeroen Willems zingt Jaques Brel.(2005) Ik heb het programma gezien en gehoord en vond het indrukwekkend. De CD met het tekstboekje is me dan ook dierbaar.
Met het schrijven van deze blog neem ik het tekstboekje erbij, vergelijk de tekst met de vertaling van Lennert Nijgh en keer terug naar het lied op spotify en de CD uit 67.
In een laatste poging klaarheid te krijgen over de vertalingen van Wittebol krijg ik het antoord op mijn vraag. In het radioprogramma nooit meer slapen vertelt hij hoe het zit. Híj heeft ze niet vertaald maar wel zijn vriend en collega Rob Ligthert, die ook geen vertaler is maar het Frans á la Brel kent. Zo zit het dus.

Hieronder het radioprogramma, Vanaf ca. 29 min gaat het over de Brel vertaling.
https://www.nporadio1.nl/nooit-meer-slapen/onderwerpen/44160-2018-10-23-schrijver-peer-wittenbols-komt-met-nieuw-theaterstuk klik

literairvertalen.org/over-ons

Biografie
Volgens mij is de artistieke nalatenschap van Brel na zijn dood niet goed beheerd.
Hoe kan het anders dat er tot op de dag van vandaag, slechte vertalingen zijn en vertolkers.
Naast de muzikale onzorgvuldigheden, imitaties enz, circuleren er allerlei (voor)oordelen over Brel zijn privéleven. Vaak beschadigend voor de beeldvorming over hem. Waarschijnlijk houdt het de marketing levend en blijft de verkoop interessant. Hij is in marketingtermen tot op heden een melkkoe.

Mijn stellige indruk is dat er na al die jaren geen betrouwbare biografie is verschenen.
De youtube filmpjes, spotify en documentaires geven een gefragmenteerd beeld.
Het genre van de Biografie behoort inmiddels tot een wetenschappelijke stroming binnen de literatuurwetenschap. Daar hoort een biografie van Jaques Brel thuis. Het wordt tijd.

https://www.rug.nl/staff/j.w.renders/,

https://www.rug.nl/research/biografie-instituut/

Toegift

https://www.youtube.com/watch?v=d77X9a7D5uY
van ulsen

https://www.youtube.com/watch?v=EFG1QLCzICc

 

Bronnen

1.https://nl.wikipedia.org/wiki/Anthony_van_Kampen

2.https://www.vpro.nl/speel~POMS_VPRO_212668~jacques-brel-herhaling~.html

3.https://nl.wikipedia.org/wiki/Troubadour

4./nl.wikipedia.org/wiki/Gustave_Dor%C3%A9

5.https://academic.oup.com/ml/article-abstract/XLVIII/1/35/1211577

6.www.nporadio1.nl/podcasts/het-marathoninterview/33422-jeroen-willems
Uur 3 . vanaf ca. 17.00 over les vieux amants en optreden met mezzo sopraan.

7.https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_Jacques_Brel-vertolkers