Frans Masereel en de opstand der machines

2 mei 2018


Als op de dag van gisteren hoor ik mijn vader zuchtend kijken naar de houtsneden van Frans Masereel. Ze zijn sociaal bewogen en vertellen het verhaal van de Eerste Wereldoorlog en de jaren erna. "Oh ja, ja, ja, Masereel...Ankie, kom hier eens kijken". Pas vele jaren later begrijp ik mijn vaders verzuchting, het stilvallen en de betekenis van de houtsneden van Masereel (1888-1972) voor zijn eigen leven.

In Ons Erfdeel zijn uitstekende goed gedocumenteerde publicaties te vinden over het leven en de enorme nalatenschap van Frans Masereel. Voor de liefhebber is er de bijna 450 pagina's tellende goed gedocumenteerde en boeiende biografie van Parys met veel foto's en afbeeldingen te vinden op internet. 1
In deze blog concentreer ik me op Masereels periode in het neutrale Zwitserland van 1915-1922. Hij wordt in die tijd een sociaal geengageerd grafisch kunstenaar. 

Van Gent naar Genève 
Masereel groeit op in de Vlaamse textielstad Gent in een welgesteld milieu. Hij wordt in zijn creativiteit gestimuleerd door zijn stiefvader Lava en door zijn leraar op de kunstacademie Jules de Bruycker. Hij leert de beginselen van het kunstenaarschap en maakt het dagelijks leven tot onderwerp van zijn werk.
In zijn eerste jaren is zijn sociale bewogenheid nog niet zo te zien. Hij schildert en tekent bijvoorbeeld de mensen op markten en kermissen, of hij maakt prachtige portretten van de mensen om zich heen. De toenemende verpaupering en de slechte omstandigheden in de fabrieken raken hem recht in het hart.

Al snel is duidelijk dat Masereel zijn hart en eigen pad wenst te volgen. Hij vindt inspiratie bij verwante creatieve geesten. Als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt weigert Masereel dienst. Hij wordt gesteund door zijn stiefvader Lava die vindt dat zijn zoons niet op de wereld zijn gezet om naar de slachtbank geleid te worden.47 Een gedachte die door vele vaders en moeders gedeeld wordt.

Masereel vertrekt, geholpen door familie, samen met zijn vriendin Pauline naar het neutrale Zwitserland en vestigt zich in Genève temidden van een kring van gelijkgestemde kunstenaars, schrijvers en intelectuelen.

Genève 1915-1922
In Zwitserland ontwikkelt Masereel zich tot houtsnedespecialist. Hij doet dit op grond van practische motieven. Het materiaal en de techniek hebben grote voordelen. Hout is voorradig, relatief goedkoop en uitermate geschikt voor illustraties, beeldboeken en prenten in hoge oplages. Masereel werkt figuratief expressionistisch en draagt bij tot de modernisering van de houtsnede. Een techniek met een rijke historie maar die door de linosnede op een zijspoor is geraakt. 

Verblijvend te Genéve klaagt hij door honderden pakkende tekeningen in ‘Les Tablettes’ en ‘Les Feuilles’ de oorlogsgruwelen en -schuldigen aan. Hij geeft uitdrukking aan zijn menselijke bekommernissen, zijn strijdbaarheid en zijn sociaal engagement in zijn eerste beeldverhalen met houtsneden. Een van de bekendste is 25 Images dlPassion d'un Homme’, gemaakt  in de periode 1917-1918.  

In deze periode wordt Masereel, van Vlaams realist tot een Europese kunstenaar met een diepere zingeving.‘Voor de oorlog hield ik het vooral bij het écht-Vlaamse realisme: de kermis, het volksbal, de matrozen. Ik maakte massa's schetsen naar het leven. Maar de diepere zin van dat alles ontsnapte mij en nu weet ik dat het eerst de oorlog is geweest die mij alles duidelijk heeft geopenbaard."2

Alles voor het volk
Masereel weet zich omringd door een kring van creatieve geesten, kunstenaars, intellectuelen en filosofen die zich met elkaar verbonden voelen door gemeenschappelijke waarden en doelen. Ze maken deel uit van een Internationale pacifistische beweging. Na de barbarij van de Eerste Wereldoorlog wil niemand ooit nog een oorlog!
Ik noem hier drie geestverwanten en belangrijke vriendschappen.

Stefan Zweig (1881-1942) is Oostenrijker, vriend van Masereel, schrijver, en joods. Hij pleit voor een verenigd humanistisch Europa. In zijn posthuum verschenen autobiografie De wereld van gisteren vertelt hij over zijn ontmoeting met gelijkgestemde geesten in Geneve. Een band of brothers, een intieme vriendenkring met als gemeenschappelijke vijand de oorlog (vertaling door Willem van Toorn). De grafische aanklachten van Masereel blijven volgens Zweig opgesloten binnen de kleine kring in Zwitserland. De mensen waarom het gaat worden blijkbaar slecht bereikt. De bekendheid komt later als het te laat is..260-262. 

Thea Sternheim wordt in Zwitserland een hartsvriendin van Frans Masereel. Zij is een goede observator en maakt  vele foto's van Masereel, zijn dierbaren en vrienden. Zij is voor Masereel een belangrijk klankbord en zielsverwant. Zij heeft jarenlang dagboeken bijgehouden die gepubliceerd zijn en een uniek tijdsbeeld  geven. 

De Franse dramaturg, essayist en romancier  Romain Rolland (1866-1944), is voor Masereel een belangrijke inspiratiebron en vriend met wie Masereel wil samenwerken in de aanklacht tegen de verwoestende oorlog, Ze vinden elkaar in de pacifistische overtuiging, de afwijzing van de oorlog en de urgentie hun ideeen uit te dragen via literatuur en beelden. Mahatma Ghandi is een belangrijke inspiratiebron.
Hun eerste ontmoetingen vinden al tijdens de Eerste Wereldoorlog plaats op het hoofdkwartier van het internationale Rode Kruis waar beide hun diensten komen aanbieden. Kort daarna vinden ze elkaar in de kring rondom het pacifistisch dagblad La Feuille. 

De opstand der machines of het losgebroken intellect
Masereel en Rolland voelen zich aan elkaar verwant. Masereel komt in juli  1921 met het plan om samen een film te maken over het thema mens en machine met als titel De opstand der machines of Het losgebroken intellect. Een thema dat mij ook al jaren interesseert vanwege de grote invloed die wetenschap en techniek hebben op de verschillende levenssferen en het welzijn van mensen. 

Rolland en Masereel doen er ongeveer een half jaar over om een filmscenario met houtsneden te maken, 21 december rollen 200 proefexemplaren van de pers. De film komt er echter niet en de uitgave ook niet. Rolland is niet tevreden over het resultaat. Zijn argument is dat het geen literair werk is maar een beeldverhaal  zoals Masereel er later meer zal maken.
Dat het werk uiteindelijk toch in 1949 wordt uitgegeven en vertaald bij de Wereldbibliotheek vind ik fantastisch omdat het laat zien dat Masereel een waardevolle visie op de techniek weet te verbeelden die tot op de dag van vandaag de moeite waard is.

De robot is de baas
De robot neemt het initiatief in eigen hand en bestuurt de mens in plaats van omgekeerd. Dit bedoelen Masereel en Rolland met het losgebroken intellect.
De geschiedenis herhaalt zich. De wetenschap en technologie hebben geleid tot het gebruik van massavernietigingswapens in WOI, de daarop volgende oorlogen en de verspreiding naar de andere sectoren in de samenleving.

De tekst en beelden van Rolland en Masereel uit 1921 zijn nog steeds actueel. Zoals aan het einde in fragment 5 van de opstand der machines.131-133,***

In het begin:de beweging.
De eeuwige beweging. Een mensheid van
ontzinde Robots, steden van krankzinnigen.
Bij het stralend eindpunt: de rust van de
wijze, die zijn kudde hoedt en op zijn fluit
blaast.

En ineens ziet men
in het goud van de ondergaande zon
de reusachtige schimmen afgetekend
van nog veel monsterlijke machines
dan de eersten,
de dromen van de uitvinder
die Aviette en Rominet
ademloos van bewondering doen staan

De afgesloten kringloop begint opnieuw

In de laatste regels blijkt dat het gaat om een voortdurend proces waarin de mens als scheppend wezen aan zichzelf voorbij loopt en overheerst dreigt te worden door haar eigen creaties. Door dit onder ogen te zien en te bestrijden kan het noodlot gekeerd worden en naar ik hoop de afgesloten kringloop niet opnieuw begint.3

Voordat ik mijn adempauze neem luister ik naar 1000 doden van Willem Vermandere

   ***                                                                     

1 Masereel, een biografie,Parys,1995
In memoriam Frans Masereel
3 De Leeszaal Rotterdam West: Opstand der machines of het losgebroken intellect. 

http://masereel.org/