Fernand Leger, humanist en democraat

30 maart 2019

Kunst in een tijdperk van verandering
Vanaf de tweede helft van de 19de eeuw maakt de wereld ingrijpende veranderingen mee. De industrialisatie, de opkomst van de machine heeft grote invloed op het leven van alledag.
Er komen nieuwe materialen en technieken zoals de goede en goedkopere grafische technieken die toegankelijk zijn voor veel meer kunstenaars uit meerdere lagen van de bevolking. Ze leveren mooie kwaliteit in hoge oplages en zijn veel goedkoper dan de traditionele materialen en technieken. Het traditionele kunstenaarschap blijft, maar er ontstaan tegelijkertijd nieuwe creatieve beroepen en een diversiteit aan kunstvormen en kunststijlen. 

De industrie en de opkomst van de machine laat de samenleving op haar grondvesten schudden. Een van de kunstenaars die op deze ontwikkeling reageert is Fernand Leger.1.b,ep1 Hij wordt gezien als een van de belangrijkste kubisten van zijn tijd. (zie de afbeeldingen hiernaast)

Helaas heb ik in de loop der jaren niet zoveel van Leger gezien en ik ervaar de recente overzichtstentoonstelling in Bozar Brussel als een mooie gelegenheid. Ik geniet van de prachtige tentoonstelling en zie het als een aanleiding Léger nader te ontdekken.


Levensloop in het kort
De levensloop van Fernand Léger kenmerkt zich door zijn trouw aan zijn kunstenaarschap, zijn liefde voor Normandië en zijn dierbaren. Hij wordt opgeroepen voor de Eerste Wereldoorlog. Het wordt een traumatische ervaring.
In het interbellum maakt hij heel veel werk en pleit middels zijn werk voor een menselijke samenleving. Hij voorvoelde de tweede wereldoorlog en vertrekt naar Amerika. Hij keert in 1945 opgelucht terug en opent eerst in Zuid-Frankrijk en later vlakbij zijn geboortegrond een atelier. Hij werkt voor iedereen en is overtuigd van de democratische waarde van de kunst. Kunst is er van en voor iedereen. De afbeeldingen van alle dag spelen dan ook een belangrijke rol in zijn werk.

Leven en Werk

1881-1955 Fernand Léger
Fernand groeit op als zoon van een welgestelde veehandelaar in de plaats Argentan in Normandië. Hij is voorbestemd het bedrijf van zijn ouders over te nemen maar kiest voor een leven in de kunst. Hij is een natuurtalent. Men zegt dat hij een vriendelijk mens is in de omgang met een sociaal hart. Hij heeft trouwe vrienden waaronder de latere Art Deco kunstenaar Andre Mare

Fernand vertrekt naar Parijs en begint aan een opleiding als architect en graficus. Hij sluit zich aan bij de vooruitstrevende kunstenaars en ontwikkelt zich verder aan de toonaangevende École des Arts Décoratifs en de Académie Julian.

Léger is in het bijzonder geboeid door de groeiende invloed van machines en de positieve betekenis ervan voor boeren en arbeiders. Het werk wordt erdoor lichter en mensen krijgen vrije tijd om leuke dingen te doen. Als de Eerste wereldoorlog uitbreekt ervaart hij de keerzijde van de techniek.

Eerste Wereldoorlog
In 1914 wordt hij opgeroepen voor het leger in Verdun. Hij wordt sappeur en ervaart de gruwelijkheden van een oorlog waar geen mensenrecht meer geldt. Hij maakt mee wat de machines en techniek in de oorlogssituatie aanrichten en raakt zelf zwaargewond bij een gifgasaanval. In 1916 wordt hij afgekeurd en beseft hij hoe gevaarlijk het wordt als de machines de baas zijn over de mensen in plaats van de mensen over de machines.

Soldaten spelen een potje kaarten doorklikken!
De afgebeelde soldaten zijn geen menselijke figuren maar samengevoegde kubistische elementen.

1918-1931 het interbellum 
Léger is een van de kunstenaars die de oorlog van binnenuit heeft meegemaakt en overleefd. Daarmee verschilt hij van zijn kunstbroeders en zusters die de oorlog op een academische en geestelijke manier verwerken. Léger was in de jaren 30  niet betrokken bij de Pontinguy kring die met elkaar debatteerden en zich later in de VS vestigden.  
In de eerste opwindende periode van het interbellum bruist Parijs van de energie met nieuwe culturele invloeden en samenwerking. Het zijn ook wel de roerige jaren 20 genoemd. 
Léger verwerft nationaal en internationaal bekendheid en is een leidende figuur in het culturele leven. Hij beheerst verschillende disciplines zoals grafische technieken, het schilderij, film en het ontwerpen van kostuums en decors voor theater. La Creation du Monde is een prachtig geslaagd ballet waarin door verschillende disciplines wordt samengewerkt. (zie film einde blog)

De belangrijkste activiteiten van Léger concentreren zich op de Academie Moderne in Parijs waar de Avant Garde kunst gedoceerd wordt. Hij is er leraar van een internationale groep van studenten. Parijs is nog steeds een belangrijk Europees centrum en onderscheidt zich door een 'eigen' kubistische stijl in schilderijen, objecten en ontwerpen.
De academie en het culturele netwerk eromheen leiden tot allerlei creatieve contacten in Europa en overzee. Leger maakt kennis met Amerikaanse kunstenaars en Amerika zelf. A Transatlantic Avant-garde. 

1931-1940 crisis in het Interbellum
 Léger kent de films van Charley Chaplin en hij werkt af en toe met hem samen. In de tweede helft van het interbellum voelen zij het gevaar van een tweede wereldoorlog. De mens is een verlengstuk van grotere machten en niet meer de baas is over zichzelf, tijd en gedachten.
De film Modern Times laat zien hoe dit in de moderne fabriek aan toe gaat.

Chaplin: een fragment uit Modern Times 1936

Tweede Wereldoorlog 1940-1945
In de jaren dertig gaat het steeds slechter met de economie en de oorlogsdreiging wordt groter.
Léger vertrekt net zoals vele anderen naar de Verenigde staten. Hij voelt zich echter niet thuis bij de culturele elite die in de VS een mooie nieuwe toekomst ziet.
Hij spreekt geen Engels en heeft de gruwelijke Eerste Wereldoorlog aan den lijve ondervonden. Hij weet waarover hij praat en voelt zich verbonden met zijn thuisland. Hij is dan ook opgelucht als hij terug kan keren naar huis.

Hij opent een atelier, ten zuidwesten van Parijs. Hij wordt de leraar van vele kunstenaars. Zijn werk wordt figuratiever. Zijn muurschilderingen zijn geliefd en voor ieder die er naar kijken wil. Met de oorlogen achter de rug toont hij zich steeds meer een humanist, de kunstenaar van de menselijkheid. En een democraat want hij maakt kunst voor iedereen en wil die kunst overdragen. Uit zijn onderwerpkeuze blijkt dat hij nog steeds de schoonheid van het alledaagse moderne leven ziet. De vrije tijd en het genieten van het circus zijn voor hem een groot goed.MOMA 51

Na zijn dood

1982-1983 Leger et L'esprit modern.4

In de jaren na zijn plotselinge dood in 1955 worden zijn werken wereldwijd verkocht en verspreid. In 1982-1983 is er een grote internationale tentoonstelling over de eerste periode van het interbellum 
De titel is Leger en 'esprit moderne 1918-1931 en een alternatief voor de avantgarde sans objective. Het geeft een heel goed beeld van de bruisende periode in Parijs en de avant - garde kunst waar Leger en zijn vrienden voor  kiezen.
Kenmerkend voor zijn manier van werken is dat hij uitgaat van de vorm van zijn objecten en met die vorm gaat 'spelen' door middel van lijnen materialen en kleur. In de publicatie van het MOMA staan een aantal opvattingen hierover.22

1984 La Grande Parade8
Museumdirecteur Edy de Wilde neemt in 1984 met de succesvolle tentoonstelling La Grande Parade afscheid. 8p De titel van het werk La Grande Parade van Fernand Leger siert de voorkant van de catalogus. Hij heeft het op de valreep van zijn dood afgeschilderd. Het werk is in bruikleen gegeven door de Peggy Guggenheim Foundation in Venetië.cat,p.6 

De afbeelding toont de circusartiesten die de piste binnen komen en zich voorstellen aan het publiek: La Grande Parade du Cirque !



Als ik op internet het werk opzoek blijkt het in bezit te zijn van Guggenheim New York. De Wilde had het willen kopen voor het Stedelijk maar het werd hem geweigerd. Karin Merx evalueert de tentoonstelling en onderzoekt daarvoor ook de archieven van het Stedelijk.7,hfst1
Oorspronkelijk zou de tentoonstelling samen met het Guggenheim New York georganiseerd worden onder de noemer Hoogtepunten uit de schilderkunst vanaf 1945. Helaas kreeg het Guggenheim New York op de valreep geen subsidie, het Stedelijk gaat alleen door en de titel wordt  Hoogtepunten uit de schilderkunst vanaf 1940.

Mijn favoriete werk uit 1956 is afkomstig uit Musee d' art decoratief.  Het staat op pag.201 en 202. De titel ontbreekt. De beschrijving bij het werk is onbegrijpelijke wartaal maar de betekenis is makkelijk te raden. Later lees ik de titel op pag.341. Les Loisirs, Hommage a Louis David.
Mijn eerste gedachte is dat Léger is geïnspireerd door het liedje We gaan naar Zandvoort aan de zee van Louis Davids. Het klopt namelijk als een bus en ik zing enthousiast achter mijn computer mee. 18
Ik zoek uit waar ze elkaar van zouden kennen en ik ontdek na lang zoeken dat ik fout zit. Léger eert de Franse kunstenaar David die kritiek heeft op het feit dat vooral de burgelijke elite profiteert van de Franse Revolutie. Het werk is aangekocht door het Centre Pompidou in 1950. Gelukkig staat het goed vermeld in het register. In de lijst met bruikleengevers staat het Centre Pompidou weer niet vermeld.
De tentoonstelling met 400.000 bezoekers is uiteindelijk zeer succesvol en maakt nog een internationale rondgang.p.58,59  Uit de bezoekers enquete blijkt dat de bezoekers hoogopgeleid zijn en tevreden met de mooie expositie. Sommigen gaan zelfs twee keer.

2018 Schoonheid alom
Van alle Europese hoofdsteden is Brussel mij het liefst. Ik voel me er thuis in het culturele klimaat, het stripmuseum, het Paleis voor Schone Kunsten, de frites en de mosselen en het geploeter naar een Europese eenwording.

Het Bozar laat zien dat het mogelijk is een tentoonstelling te maken waar alles inzit wat over Leger te zeggen valt en te zien. Voor de bezoekers ligt er een gratis klein gidsje, heel mooi en genoeg.

fernand-leger-in-zes-schilderijen is een mooie compilatie van de VRT.

Het ballet Creation du Monde uit 1923  is het resultaat van een samenwerking tussen de componist Milhaud, het libretto van Blaise Cendrars, de decors en costumes van Léger en het balletgezelschap.
Co-Production Between Athens State Orchestra The Athens Concert Hall – Megaron Fluxum Foundation Flux Laboratory A Partnership With The Athens State Contemporary Dance School - KSOT Under The Aegis of The Embassy of Switzerland in Greece Musical Director Stefanos Tsialis. 2018

Bronnen
1.a Robert Hughes,De schok van het nieuwe, bibliotheek.
1.b 
http://Art Critic Robert Hughes Demystifies Modern Art in The Shock of the New

2.https://www.youtube.com/watch?v=Tj4Zu12bqEc normandie
3.
https://www.wikiart.org/en/fernand-leger/all-works/text-list
4.Leger et l'esprit modern, une alternative d'avant garde a l'art non-objectif 1918-1931
6.American Artists in Paris, 1918-1939
7.Karin Merkx, een feestelijke optocht van hoogtepunten, 2013.
8.La Grande Parade, Hoogtepunten van de schilderkunst na 1940, Stedelijk Museum 
18.Louis Davids, we gaan naar Zandvoort bij de zee.
19.Schepping van de wereld, Ballet Creation du Monde, Brussel,2018.
20.https://krollermuller.nl/search-the-collection/keywords=Fernand%20L%C3%A9ger
21.Lill Tschudi, leerling van Fernand Leger,p.88-95
22.https://www.moma.org/documents/moma_catalogue_2833_300170782.pdf