El Lissitzky, de mysticus van de Russische Modernen

20 december 2019

Het is al jaren geleden dat we een bezoek aan mijn ouders brengen en onze zelfgemaakte kerst- en nieuwjaarskaart meebrengen. Mijn vader leest 'mijn' gedicht van theologe Dorothe Sölle aan de binnenkant en bekijkt de voorkant die mijn dierbare heeft ingebracht. El Lissitzky Von zwei Quadranten, 1920. Hij vraagt verbaasd: Wat heeft dit met elkaar te maken?

Mijn man weet me nu te vertellen dat het een compromis was. Wat hem betreft had er geen gedicht aan de binnenkant gestaan maar 'gewoon' fijne feestdagen. Zelf had ik liever een werk van Chagall aan de buitenkant maar besefte dat ik dan het gedicht moest inleveren.
Ik heb de kaart altijd bewaard en vind hem zo nu en dan terug in de doos met allerlei kaarten die ik af en toe voor de dag haal.

                                                                  

Door de jaren heen heb ik het werk van El Lissitzky vaker gezien en ben het gaan waarderen. Het Van Abbemuseum heeft een grote collectie.  In 2017 zijn er mooie tentoonstellingen mee gemaakt. Abbe, 14,16.
Mijn meest recente en bijzondere ervaring is in Berlijn waar de Neue Galerie de Novembergruppe exposeert met ruime aandacht voor Lissitzky en Theo van Doesburg. Verassend, prachtig! en een stimulans om het leven en werk van Lissitzky te onderzoeken.nvg, 17.
Er is veel over hem geschreven en het goed gedocumenteerde werk van Sophie-Lissitzky-Küppers El Lissitzky : life, letters, texts geeft overzicht en inzicht in zijn leven en werk. Zijn  abstracte, geometrische en ook ruimtelijke werk krijgt veel aandacht. Dit is te begrijpen omdat de schrijfster naast kunsthistorica een belangrijk persoon is in de Avant Garde wereld. Zij is kunstverzamelaar en artistiek directeur van de Kerstner vereniging voor moderne kunst in Hannover. Deze is opgericht door haar overleden man Paul Küppers.SLK, 3,8,9.

De vroege jaren van Lissitzky, tot ongeveer 1920, komen in dit standaardwerk weinig aan bod terwijl hij juist in die periode werken in de modern joodse stijl maakt. Dit is jammer omdat het boek daarmee onvolledig is en ik vraag me af hoe dit zit.
Gelukkig vind ik een artikel van Igor Dukhan, het komt als geroepen en biedt mij meer inzicht. De titel van deze blog is aan het artikel van Dunkhan ontleend. Hij laat zien hoe Lissitzky overgaat van de Joodse stijl naar een universele stijl. Dnkn, 4.
Dunkhan is wetenschappelijk medewerker aan de kunstfaculteit van de staatsuniversiteit in
Wit-Rusland. Hij is gespecialiseerd in het werk van El Lissitzky.Dnkn, 5.

El lissitzky 1890-1941 Leven en werk
Lissitzky wordt geboren in een kleine joodse gemeenschap in Pochinok in de provincie Smolensk. Zijn vader is beheerder van een landgoed.
De jonge Eliezer zal uitgroeien tot een van de moderne en belangrijkste Russische kunstenaars van de eerste helft van de 20ste eeuw. Dunkhan typeert hem als de mystieke kunstenaar van de Russische Avant Garde en lastig te plaatsen: universeel en specifiek, rationeel versus symbolisch en mysterieus.
Hij is een intellectueel en hij gebruikt de wetenschappelijke methode om zijn werk vorm te geven. Het is een diversiteit aan werken die hij maakt als kunstschilder, architect, typograaf, fotograaf, ontwerper en bouwer.
Zijn opdrachtgevers zijn culturele organisaties, galeriëen, de staat. Hij werkt mee aan nationale en internationale producties en is gewaardeerd leraar.

Dunkhan herkent in de wereld waarin Ellizitzky opgroeit de tegenstellingen die hij later in zijn kunstenaarschap verwerkt. Zijn ouders zijn tegenpolen van elkaar.
Moeder is een bijzonder intelligente vrouw. Toegewijd aan haar joodse geloof en gehecht aan de wijze raad van de Rabbijn. Zijn vader is een moderne man die naar Amerika vertrekt omdat hij te veel last heeft van de onderdrukking die joden in die tijd in de Sovjet Unie ondervinden.
Zo laat de kunstacademie in Petersburg joden beperkt toe en El Lissitzky valt uit de boot. Hij besluit om naar de Technische Hogeschool in Darmstadt Duitsland te gaan en doet daar zijn wetenschappelijke en technische kennis en vaardigheden op.
Vanwege de Eerste Wereldoorlog keert hij terug naar Rusland en hij blijft. De Russische revolutie in 1917 biedt veel meer vrijheid aan joodse kunstenaars dan onder het anti-semitisch regime van de Tsaren. In deze periode met meer vrijheid maakt Lissitzky modern joodse werken.dnkn, p.2

Het is Chagall die hem rond 1919 vraagt naar Vitebsk te komen en daar de kunstacademie te volgen. Vitebsk heeft een rijke kunstcultuur die sterk wordt geïnspireerd door de joodse cultuur.
Naast Chagall is Malevitz een belangrijke inspiratie voor El Lissitzky. Het zijn uitersten waartussen hij laveert en zijn eigen balans vindt. De modern joodse stijl van Chagall en de vormentaal van Malevitz.
In de Sovjetunie is het constructivisme sterk geworteld. Volgens mathematisch-technische principes worden geometrische vormen in compositie gebracht en word afgezien van subjectieve expressie. Het ontzag voor machines, de architect en de toegepaste technische constructies spelen een grote rol.constr,6,7,9.
Lissitzki gaat de kant van het constructivisme op en geeft daar zoals de meeste kunstenaars een eigen invulling aan. Zo distantieert hij zich van van veel West-Europese tijdgenoten die hun kunst als expressie van persoonlijke gevoelens zien. Hij vindt het elitaire bourgeois kunst.

Prouns
Rond 1920 tot ongeveer 1924 slaat El Lissitzki met zijn Prouns een eigen weg in. Het is een afkorting voor " Projekt zur Bestätigung des Neue " Met deze fase heeft hij waarschijnlijk de overgangsfase bedoeld van schilderkunst naar architectuur.Wk, 11, Dnkh, 4.
Zijn opleiding aan de Polytechnische Hogeschool in Darmstadt geven hem de vaardigheden de Prouns te maken. Ik heb ze gezien en vind ze heel mooi. Geometrisch uitgebalanceerd abstract werk dat zweeft in de ruimte.
Hij leeft in het machinetijdperk waarin de moderne kunst zich in sneltreinvaart ontwikkelt en verspreidt. Hij is gefascineerd door de machine en de mogelijkheden die de techniek hem als kunstenaar biedt.

Met een open blik naar de wereld werkt hij samen met andere kunstenaars in Europa in kunstprojecten, voor musea en in opdracht. De samenwerking met de oprichter van de Stijl Theo van Doesburg en de Nederlandse architect J.P.Oud van het nieuwe en sociale bouwen zijn belangrijk voor hem.
Met Oud heeft Lissitzki een blijvende vriendschap en langdurige briefwisseling. Dunkhan citeert hieruit een stukje dat erop wijst dat Lissitzki voortdurend bezig is naar het zoeken van een balans tussen het rationele en irrationele.

“You know I am a rationalist, but there are moments when I get scared of ‘ratio.’ It has a grip on me just like electric power as long as it needs me, but then it just lets go of me,” Dnkh,17.
Het is een voedingsbodem voor zijn dynamische creativiteit en veelzijdigheid.

Novembergruppe  1918-1935
Na de eerste Wereldoorlog verenigen zich een aantal kunstenaars die de gruwelen van de oorlog kennen en met hun kunst willen voorkomen. Theo van Doesburg en Lissitzki zijn actieve leden van de groep die van 1918 tot 1935 bestaat. Hun stijlvorm maakt deel uit van een verscheidenheid aan stijlen.
Het verbindende motto van de kunstenaars is vrijheid, gelijkheid en broederschap. Ze zien de nationale staten en het chauvinisme, ook cultureel, als een belangrijke oorzaak van de eerste Wereldoorlog. Internationale culturele uitwisseling staat bovenaan het manifest van de groep.
Het betekent niet dat kunstenaars allemaal in dezelfde stijl moeten schilderen, daar gaat het niet om. Het mooie is dat de individuele creativiteit van de kunstenaar blijft bestaan.

In 2017 bezoek ik Berlinische Galerie Freiheit die kunst der Novembergruppe 1918-1935. Het is een terugblik op een van de tentoonstellingen in Berlijn. Ik geniet en ben verwonderd over de  prachtige tentoonstelling met veel verschillende stijlen die laat zien dat met een verbindend motto de pluriformiteit kan leiden tot een eenheid scheppend ontwerp van een tentoonstelling.nvgr, 17



Het lot tart hem. In 1923 wordt hij ernstig ziek. De diagnose is een ernstige vorm van tuberculose. In Februari 1924  krijgt hij een verwijzing voor een sanatorium nabij Locarno in Zwitserland. Met hulp van zijn toekomstige vrouw Sophie maakt hij daar publicaties voor een architectuurtijdschrift.
Hij keert in 1925 terug naar huis en blijft zoveel mogelijk doorwerken ondanks zijn zwakke gezondheid.
In 1935 en 1936 volgen weer ziekenhuisopnames maar ondanks zijn beperkingen blijft hij zo actief mogelijk.De Sovjet-Unie wordt bedreigd door Nazi Duitsland en de angst voor oorlog en een bezetting is groot. Lissitzky maakt propagandamateriaal voor de staat tegen het oprukkende gevaar.

In 1939 is er een wereldtentoonstelling in New York. El Lissitzky is aanwezig met het Russische paviljoen.wttst,10.
Het thema is de wereld van morgen "The World of tomorrow" . Het doel is de positieve invloed te laten zien van de technologie. Ook het verband tussen wetenschappelijke vooruitgang en democratie, Kapitalisme en consumentisme. Waarden die een hoge kwaliteit van leven garanderen . De tentoonstelling wordt met wervend enthousiasme geopend door President Franklin Roosevelt.

Alhoewel de expo geen financieel succes is wordt het wel een 'showcase' van technologische innovatie en komen er miljoenen bezoekers. De tentoonstelling wordt zelfs verlengd maar Polen en de Sovjetunie zijn niet meer aanwezig.
Als Lissitzky naar huis terugkeert is de oorlog in volle gang. De antisemitische wreedheden nemen ongekende vormen aan. Op 22 juni in 1941 valt Hitler de Sovjet-Unie binnen.
El Lissitzky wordt ziek en overlijdt op 30 december op 51-jarige leeftijd in zijn woonplaats Moskou.

Van Abbemuseum Leering 1964 -1973
In 1968 schaft Museumdirecteur Jean Leering 68 werken van Lissitzki aan. De werken dateren overwegend uit 1919-1924.Abbe,14. Leering wordt door zijn biograaf een gedreven intellectueel genoemd en daarmee zit hij op dezelfde golflengte als Lissitzky. Zijn opleiding aan de Technische Hogeschool in Delft kan er zelfs voor gezorgd hebben dat zijn technische inzicht bijdraagt aan zijn waardering voor het werk van Lissitzky.
Leering zet zijn stempel op de Lissitzky-collectie en hij doet mee op het internationale podium in een tijd van veel maatschappelijke onrust. De roep om democratisering en rechtvaardige verdeling van welvaart en welzijn wordt door hem omgezet in het museumbeleid en de taak van het museum.

Zijn doel is de bezoeker deel te laten nemen in een creatief politiek vormingsproject waarbij de individuele creativiteit overgaat naar een creatieve collectiviteit. Het museum moet de bezoeker bewust maken van zijn of haar culturele positie in een dynamische maatschappij en stimuleren tot een bijdrage aan maatschappelijke veranderingsprocessen.
De verbinding van kunst met de politiek is echter niet aan mij besteed. Hiervoor ga ik niet naar het museum en ik krijg er toen en nu de kriebels van.
Dit neemt niet weg dat de Lissitzky collectie heel mooi is en het is de grootste ter wereld buiten Rusland.
In zijn  tijd staat Leering in zijn cultuurpolitieke opvatting niet alleen. Het is echter de vraag of Lissitzky zelf voor een dergelijke aanpak zou kiezen.

De Russische componist Shostakovitz leefde in dezelfde tijd als Lissitzky. Hij wordt gezien als een van de grootste componisten van de 20ste eeuw. Zijn walz.no 2, wordt heel mooi gespeeld door het symphonieorkest van de Beierse radio omroep.

Bronnen
1.https://nl.wikipedia.org/wiki/Unovis

2.https://monoskop.org/images b/bb/Erste_russische_Kunstausstellung_Berlin_1922.pdf

3,Sophie Lissitzky-Küppers; Herbert Read, London Thames and Hudson 1967

4.Dukhan_Igor_2007_El_Lissitzky_Jewish_as_Universal_From_Jewish_Style_to_Pangeometry.pdf

5.https://bsu.academia.edu/IgorDukhan

6.https://nl.wikipedia.org/wiki/Constructivisme_(kunst)

7.https://ia601303.us.archive.org/25/items/TraditionOfConstructivism/TOC.pdf

8.https://monoskop.org/Sophie_Lissitzky-K%C3%BCppers

9. https://monoskop.org/El_Lissitzky

10.https://www.bie-paris.org/site/en/1939-new-york

11.https://nl.wikipedia.org/wiki/El_Lissitzky

Parijs
12.http://euroacademia.eu/presentation/paris-moscow-1900-1930-exhibition-at-the-

Van Abbemuseum Eindhoven
13. https://vanabbemuseum.nl/over-het-museum/gebouw-en-historie/1964-1973-jean-leering/

14.collectieoverzicht van El Lissitzki

15.https://vanabbemuseum.nl/over-het-museum/gebouw-en-historie/1975-1987-rudi-fuchs/

16.https://vanabbemuseum.nl/programma/programma/100-jaar-de-stijl-lissitzky-en-oud-in-dialoog/

Novembergruppe
17.https://berlinischegalerie.de/ausstellung/novembergruppe/

18. http://www.getty.edu/publications/virtuallibrary/089236744X.html http://d2aohiyo3d3idm.cloudfront.net/publications/virtuallibrary/089236744X.pdf