Benin Brons en de Kunst van het Hof

7 februari 2019

Met frisse tegenzin loop ik de immense hal binnen van het Bodemuseum in Berlijn. Mijn man heeft me overtuigd dat de expositie Unvergleichlich: Kunst aus Africa im Bode-Museum ook voor mij vanwege mijn vroegere werk met Afrikaanse historische kunst de moeite waard is.

De tentoonstelling laat de creatieve ruil en handel tussen Europa en Afrika zien. Het is een dialoog tussen culturen gevoerd aan de hand van thema's als de ander, schoonheid, gender en de dood.
De website en de catalogus gaan hier dieper op in.catalogue8-111

Bij binnenkomst staat midden in de hal een enorm luipaard op een sokkel. Het dier is een van de Afrikaanse Big Five en laat me onmiddellijk een Afrikaanse sfeer voelen.
We wandelen met aandacht de zalen door. De Duitse kunst is aangevuld met objecten uit Italië, Oostenrijk en enkele andere Europese landen. Het is overwegend christelijke kunst en hofkunst uit de middeleeuwen tot ongeveer 1900, gemaakt van goud, bladgoud en ivoor. In al die pracht en praal wordt mijn blik getrokken door wonderschoon houtsnijwerk van notenhout en lindehout. Sommige beelden ontroeren me.

Nadat ik een aantal Benin Bronzen sculpturen heb gezien passeer ik een groot spijkerbeeld. Herkenbaar vanwege zijn veronderstelde authentieke barbaarsheid én spirituele eigenschappen. Op dat moment begint het te schuren en vraag ik me verbaasd af in welke werkelijkheid ik terecht gekomen ben. Het goud en ivoor komt overwegend uit Afrika en de houten objecten eveneens. Religieuze gouden objecten presenteren Europese thema's maar het goud komt uit Afrika en andere niet westerse continenten. Hetzelfde geldt voor het prachtige ivoor dat ragfijn is bewerkt en waarvoor kuddes olifanten hebben geboet.

Eenmaal wandelend over de Kurfürstendam vraag ik me af op welke manier deze tentoonstelling  overeenkomsten en verschillen tussen de culturen zichtbaar maakt en een nieuwe perspectieven biedt.
Om enig overzicht te krijgen grijp ik terug op een van de grondleggers van de antropologie Franz Boas In zijn standaardwerk over primitive art uit 1927 onderscheidt hij in elke kunst: formele elementen, representatieve elementen, symbolische elementen en stijl. Met zijn onderzoek en indeling geeft hij structuur aan de enorme verscheidenheid aan culturen en kunststijlen die hij en andere antropologen in hun veldwerk tegenkomen.FB,PA,27 
Een verscheidenheid die ontstaat door de invloed van lokale en regionale kenmerken hier in Europa of andere wereldwijde regio's. Ik vraag me af of de verscheidenheid tot zijn recht komt.

Benin Brons in Galerie Tamai
In de beginjaren van de galerie was het zoeken naar een passende formule om de doelstelling
niet-westerse culturen te tonen, waar te maken. Geen eenvoudige opgave in een vrije sector, groot en divers en met weinig regulering van de markt.

Een advies van een van onze medewerkers is me tot de dag van vandaag bijgebleven. "Laat de mooie dingen zien en niet al die rommel waardoor jullie een verkeerd beeld van óns' krijgen. Wereldwijd zijn er hele mooie culturen en kunst.Siddhigi
Het is een pittige opdracht geworden en de handelaar in mooie historische Afrikaanse kunst , waaronder het Benin Brons, die op mijn pad komt is als geroepen. Het is Frans Penders die energiek binnenkomt. Hij spreidt een en ander uit over de ruimte en mijn ogen vallen al snel op de bronzen plakketten en de sculpturen. Mooi, bijzonder en onverwacht! Een sieraad in de galerie dat het geheel een extra uitstraling geeft.
De prijsstelling en de informatie van Frans Penders doen de rest. Hij vertelt kort en krachtig dat het een fair trade prijs en handel is. Het zijn kopieën van de originele historisch Bronzen die in Nigeria gemaakt worden. Veel historische kunst is volgens hem allang uit Afrika weggeroofd. 
Het is een eerlijk verhaal met een eerlijke boodschap, de kopieën zijn prachtig en ik koop het een en ander in. Het staat een paar weken en is snel verkocht.
Een jaar later besluit ik mijn niet-westerse cultuurmarkt kleiner te maken en ons toe te spitsen op hedendaagse kunstprojecten die voor onze kleinschalige galerie te overzien zijn: San Art, Inuit Art en Sirigu Art.

Door de tentoonstelling in Berlijn komt mijn aandacht voor het Benin Brons weer bovendrijven. In het debat over teruggave van roofkunst speelt het Benin Brons een opvallende rol. Ik wil er meer over weten en maak gebruik van het uitstekende cursusmateriaal van de Khan Academy.
Het onderdeel Benin Plaques begint met een informatieve video. 

De handel floreert
Tot aan het einde van de 19de eeuw is het koninkrijk van Benin een van de machtigste in
West-Afrika. Het koninkrijk bestaat nu niet meer en is opgegaan in zuidwest Nigeria.
Toen Europese handelsschepen in de 15de eeuw de afrikaanse westkust aandeden werd Benin een belangrijke handelspartner die de handel van West-Afrika met de Europeanen in handen heeft. Een paar eeuwenlang is het koninkrijk van Benin de leverancier van ivoor, peper, palmolie en slaven. Het zijn mensen uit het eigen koninkrijk en het achterland.
In ruil voor de slaven krijgt het koninkrijk bronzen armbanden die omgesmolten worden tot de hofkunst van bronzen plaques en sculpturen die heden ten dage zo in de belangstelling staan.1,2

Brons als betaalmiddel en hofkunst
De bronnen die ik raadpleeg getuigen allemaal van prachtig en technisch goed gemaakte hofkunst.
Franz Boas spreekt in Primitive Art over representatieve kunst. De artistieke waarde ontstaat door een zeer hoog ontwikkelde techniek en koninklijke stijl De werken zijn van grote kwaliteit is.FB,p.81
De werken zijn een manifestatie van de status en glorie van de koning maar niet van de gehele cultuur van het koninkrijk. Deze hofkunst geeft een eenzijdig beeld omdat de gewone mensen zoals de boeren en ambachtslieden, de vrouwen en kinderen er níet in voorkomen. 

De Europese thuislanden zijn stomverbaasd dat er zo'n mooie hofkunst door de Afrikanen gemaakt kan worden. Na onderzoek wordt bevestigd dat het inderdaad Afrikaanse makelij is. Het was een vooroordeel dat ook heerst met betrekking tot dé Afrikaanse cultuur.
De informatie van de Kahn academy die op internet te vinden is maakt nog eens duidelijk dat er in Nigeria meer mooie culturen waren en zijn. Dit wordt ondersteund door de heel goede informatie van de Universiteit van Iowa van de Stanly museum of Art. 3,Kahn/4,5,6,7,Iawo

Koloniale roofkunst
Helaas lijken de vooroordelen zich te herhalen in het debat over de kunstroof en de Benin Bronzen. In het zondagprogramma Buitenhof met Jort Kelder, speelt zich een merkwaardig gesprek af. Het onderwerp is Koloniale Roofkunst. De directeur van het Allard Pierson Museum in Amsterdam en een rechtsfilosoof en hoogleraar aan de VU voeren het gesprek.13 Buitenhof youtube
De hoogleraar en directeur lijken er weinig van te weten en laten de grote kunstroof door de Engelsen plaatsvinden in 1897. Zij zien niet de geschiedenis daarvoor waarin het koninkrijk van Benin geen lieverdje was. Het beste blijkt dit uit het feit dat de koning zijn eigen en ander volk als slaven verhandelde in ruil voor de bronzen armbanden die de Europese handelaren meebrachten. De koning had onvoldoende grondstoffen om die Benin Bronzen te maken. De Europese armbanden werden daarvoor omgesmolten. Daarbij komt dat het koninkrijk een leger had dat zeer krachtig en moorddadig kon optreden naar eigen volk én de Engelsen. 

De experts in Buitenhof lijken verder beperkt op de hoogte te zijn van de actuele situatie. Wij hoeven niet te helpen met mooie kopieën. Dat doen de Nigeriaanse ambachtslieden al tijden zelf. Het aanbod om te 'helpen' bij het bouwen en inrichten van musea lijkt me helemaal niet nodig en kan leiden tot een vorm van zakelijke dienstverlening die niet meer van deze tijd is.
Ik vraag me af wat hier aan de hand is. Een schrijnend gebrek aan kennis en inzicht? Zakelijke belangen die het beleid sturen? Financiële problemen en korting van subsidiegelden die haast dwingen tot commercie en efficiënte organisatievormen voor de kunst.
 
De kunstsector en markt is groeiende voor de historische inheemse kunst. De Benin Dialoguegroupe speelt daarop in. Het Nationaal Museum Wereldculturen uit Leiden is een voortrekker en is ontstaan uit een fusie in 2014 van het Afrikamuseum, het Volkenkundige Museum uit Leiden en het Tropenmuseum uit Amsterdam. De collectie van het voormalige Aboriginal Museum is ondergebracht bij het Nationaal Museum.
De fusie is door OCenW vastgesteld en opgenomen in de basisinfrastructuur voor kunst en cultuur.BIS


Aboriginal Kunst in het laboratorium
Ik ben een liefhebber van de oude en hedendaagse kunst van de Aboriginals. Het AAMU heb ik meerdere malen bezocht. Bij de opening van het museum wordt een kunstboek uitgegeven met afbeeldingen en achtergrondartikelen. 
Dat het museum gesloten is vind ik erg omdat het naar mijn idee een van de beste middelgrote musea in Nederland was. Inhoudelijk deskundig, voor een breed publiek en een goede vormgeving en presentatie.
Sinds de sluiting heb ik me afgevraagd waar de collectie gebleven is. Ik ben dan ook verbaasd toen ik de eerste aflevering van the mind of the universe met geneticus Hans Clevers zag. Alhoewel ik zijn mensbeeld in zijn wetenschapsbeoefening helemaal afwijs blijken we allebei van aboriginal kunst te houden. Er zijn ook verschillen in onze kunstbeleving, de betekenis de we aan de werken geven en de cultuur van de Aboriginals.8,9,10
Het kunstboek over de Aborigial kunst wat ik heb wijkt op veel punten af van wat Clevers zegt. Helaas kan ik het niet uitzoeken omdat Clevers de namen van de kunstenaars en de herkomst van de werken niet noemt. Ik kan wel zien dat het typische Aboriginal Kunst is. De werken doen sterk denken aan de collectie van het voormalige Aboriginal Museum. hfst 4,ev

In mijn informele netwerk van liefhebbers en door de directeur wordt de sluiting van het AAMU en de overdracht aan de nationale stichting als een verschraling gezien. Tegelijkertijd heeft directeur Bär het vertrouwen dat de collectie in goede handen komt. Op 15 juni vindt de overdracht plaats in het Tropenmuseum.11
Ik vraag me af of het klopt dat de samenwerking met het Nationaal Museum van harte gestart is door het AAMU. Het lijkt erop dat de fusie ten koste van de inhoud is gegaan. De financiële problemen waarmee het museum kampte zijn opgelost met een sturende koepelorganisatie en forse subsidies betaald uit ons belastinggeld. De doelstelling van een open blik naar de wereld  klinkt mooi maar is ongrijpbaar als deze niet concreet gemaakt wordt. Wat betekent een open blik en welke wereld?

Netwerk voor Wereldculturen
Later valt me op dat de tijdlijn en werkvelden van Clevers gedeeltelijk samenvallen met die van Koningin Maxima. Begin oktober 2016 opent ons koningspaar mapping Australia in het Aboriginal museum. Het paar bezoekt eind oktober 2016 Australie en Nieuw Zeeland. Het AAMU sluit in juni 2017.
Het Nationaal Museum van Wereldculturen beheert en ontsluit volkenkundige collecties en neemt de collectie van het AAMU over. Het volkenkundige museum in Leiden wordt door het nationaal museum aangestuurd en organiseert een Aboriginal expositie te zien tot en met 2021. Er wordt samenwerking gezocht met de National Gallery in Australië.
In mei 2017 maak ik kennis met de Aboriginal hobby van Hans Clevers. Maxima opent februari 2018 het Oncode instituut voor kankeronderzoek. Hans Clevers van het Maxima Centrum spreekt bij de opening van Oncode . Het openingsfeest wordt gehouden in het Tropeninstituut.
De Wereld Draait Door besteedt 5 februari '018 aandacht aan het nieuwe instituut voor kankeronderzoek.12 dwdd youtube

Het Nationaal Museum van Wereldculturen lijkt een belangrijke rol te spelen maar ik krijg niet scherp welke rol dat is. Om dit te kunnen toetsen dient de stichting transparant en controleerbaar te zijn. Het blijkt dat de meeste mensen uit mijn omgeving niet eens weten dat de fusie heeft plaatsgevonden terwijl de nieuwe organisatie sinds 2014 bestaat, centraal geleid wordt en de missie heel globaal is. Het doel en de ambitie is een positie te verwerven op de groeiende wereldmarkt voor historische en hedendaagse inheemse kunst.

De bakens moesten verzet worden vanwege de gevolgen van de wereldwijde ontwikkelingen als de digitalisering, internationalisering en klimaatcrisis. De volkenkundige musea staan inderdaad voor de uitdaging hun bedrijfsvoering bij te sturen. Dat geldt niet alleen voor de inhoud en de doelgroepen maar ook voor het financieel management en de wijze waarop het museum georganiseerd wordt en het personeelsbeleid. 
Deze bijsturing kan zonder de schade die nu is aangebracht. De kwaliteit staat onderdruk en lijkt een globaliserende eenheidsworst te worden waarin de schoonheid en diversiteit van cultuur verschraalt.
Een voorbeeld is de onherkenbare en globale programmering van het Afrika Museum. 
Ik ga liever naar het missiemuseum in Steijl waar een mooie historische volkenkundige verzameling in combinatie met moderne thema's aanschouwelijk wordt getoond.

Als burger en regelmatige bezoeker en onderzoeker in de cultuursector heb ik vaak niet opgelet maar het is ook een klus om goed geïnformeerd te zijn over de cultuurpolitiek. De democratische processen zijn daardoor lastig te toetsen en te beïnvloeden. De websites van de tweede kamer zijn een doolhof en niet gebruikersvriendelijk.

Buitenhof en de kunstroof
Het debat over de teruggave van geroofde kunst wordt ook in Nederland gevoerd. In het zondagprogramma Buitenhof hoor ik de deskundigen met deemoed praten over het Benin Brons als koloniale roofkunst. Ze weten er helaas niet zoveel van. Ter illustratie de volgende missers.
De veldslag van 1897 als vertrekpunt nemen is dubieus. Het Oba koninkrijk was geen lieverdje.
Er worden al heel lang mooie kopieën in Nigeria gemaakt.
In Nigeria is al een mooi museum voor de Benin Bronzen.
In West Afrika, waaronder Nigeria, zijn veel meer mooie historische en hedendaagse kunstuitingen die blijkbaar niet gekend worden maar er wel zijn. 4

Dat het teruggavebeleid van de door de nazis geroofde kunst een goed voorbeeld is ervaar als een dieptepunt in het gesprek. Het restitutie beleid staat internationaal onder kritiek.15
Het schilderij aangekocht door Konining Juliana in 1960 blijkt verdacht en onrechtmatig te zijn. Het is door de toenmalige eigenaar in 1942 onvrijwillig aan de Duitse bezetter afgestaan. Dat deze Duitse bezetter de beruchte Nazi crimineel Fritzbock was is nauwelijks onderzocht. Er is geen recht gedaan. Fritzbock vluchtte naar Argentinië en is zijn berechting ontsprongen. Traces of war
In het jaarverslag 2015 van de Stichting Koninklijke Verzamelingen onder voorzitterschap van Koningin Maxima wordt gesteld dat de kopers ter goeder trouw waren.JV15,9 Maar ze waren wél bekenden van elkaar: vóór, tíjdens en ná de oorlog. 

Het naar de veiling brengen van de kunst van het hof wordt maatschappelijk als onfatsoenlijk gedrag gezien. De media laten de brede verontwaardiging zien. De journaals berichten er over,
Jos Heijmans van RTL nieuws spreekt van arrogantie, in de NRC zegt Boymans directeur Sjarel Ex dat de Oranjes de musea de kans moeten geven om de kunst te kopen. Dat de Vereniging Rembrand zich laat horen is een signaal. Dat de overheid bereid is 1 miljoen euro bij te dragen is een knieval die me eigenlijk te ver gaat.15,16,17,18,19,20

Inmiddels is het kwaad geschied. Het Algemeen dagblad kopt Christina casht met kunstveiling. Daarmee vertolkt het Dagblad de gevoelgens van een groot publiek.
Het wordt tijd voor een andere en betere omgang met ons cultureel erfgoed, de kunst van het hof en de taakinvulling van de Vorst en Vorstin in de kunstsector.NRC16/01/019 
Zij vervullen plichtsgetrouw hun werk maar zijn geen liefhebbers. Zero Art vinden ze wél mooi, zo blijkt uit zijn interview met Wilfried de Jong. De bedrijven en sport hebben echter hun voorkeur.int.3.00

Gelukkig kan onfatsoenlijke handel worden bijgestuurd door bijvoorbeeld betere regelgeving, opleidingen, bewustwording en politieke beïnvloeding.
Lizzy van Leeuwen schrijft in de NRC een uitstekend artikel met de titel Bescherm de Oranjes tegen zichzelf.18.01.19 Dit betekent onder andere dat zij cadeaus die aan het ambt zijn verbonden aan de staat dienen te geven. Deze regel geldt voor iedereen en elk ambt. Kleinere cadeaus mag je behouden (max. 10,00) en de grotere krijgen een bedrijfsbestemming of worden herverdeeld.

bronnen voor de tekst en afbeeldingen

BENIN KINGDOM
1.https://archive.org/stream/gri_33125009359999#page/n7/mode/2up
2.http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p16028coll4/id/10013/rec/1
3.https://www.khanacademy.org/humanities/art-africa/west-africa/nigeria/a/benin-and-the-4           portuguese
4. https://africa.uima.uiowa.edu/media/index?MediaType=ArtPhoto&action_=Use+Filter
5. https://africa.uima.uiowa.edu/chapters/ancient-africa/benin-kingdom/
6. http://4https://africa.uima.uiowa.edu/chapters/cultural-exchange/tradition/


NETWERK
7. https://www.vpro.nl/programmas/the-mind-of-the-universe/kijk/afleveringen/2017/schepper.html 
8. http://www.themindoftheuniverse.org/play?id=Hans_Clevers
9. https://www.ad.nl/utrecht/aboriginal-museum-utrecht-sluit-na-vandaag-voorgoed-de-     deuren~a5ca4074/
10. RTV Utrecht Aboriginal Museum Sluit.
11. https://www.tropenmuseum.nl/nl/aamu-sluit-deuren
12. https://dewerelddraaitdoor.bnnvara.nl/media/381931

KUNSTROOF
13. https://www.vpro.nl/buitenhof/speel~POMS_AT_14931121~koloniale-roofkunst~.html
14. http://bis2017-2020.cultuur.nl/adviezen/musea/nationaal-museum-voor-wereldculturen
15. https://www.nrc.nl/nieuws/2019/01/23/het-gevecht-om-de-waarzegster-van-jan-steen-a3651397
16. https://www.nrc.nl/nieuws/2019/01/09/boijmans-directeur-sjarel-ex-oranjes-moeten-afzien-van-         kunstveiling-a3268442
17.http://www.koninklijkeverzamelingen.nl/images/jaarverslagen/jaarverslag-2016.pdf
18.https://www.nrc.nl/nieuws/2015/02/19/juliana-kocht-mogelijk-roofkunst-in-1948-a1418517
19.https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2255560-roofkunst-terug-naar-nigeria-maar-alleen-in-bruikleen-en-in-apart-museum.html
20.https://www.trouw.nl/opinie/geef-de-benin-bronzes-terug-maar-om-de-juiste-redenen~a97b1d3f/

DIALOOG
21.http://afrika-news.com/benin-tests-macrons-african-artifacts/
22.https://nigerianobservernews.com/2018/05/benin-bronze-the-potentials-of-cultural-heritage/