'All of Bach' voor iedereen.

28 juli 2017

De Bachvereniging sinds 1921
Eindelijk vind ik tijd voor Johan Sebastian Bach (1685 - 1750) en de website All of Bach van de Nederlandse Bachvereniging (NBV) .
De NBV is door Johan Schoonderbeek in 1921 opgericht als „kritisch antwoord” op de hyperromantische en dramatische uitvoeringen van Bachs Matthäus door het Concertgebouworkest . De conservatieve dirigent Mengelberg deinsde er niet voor terug veranderingen aan te brengen in de partituur van de Mattheus omwille van het dramatische effect.
De keuze voor een eigen, intiemere traditie in Naarden met een soberdere en authentiekere benadering blijkt tot op de dag van vandaag aan te slaan bij een trouw publiek.
Tegenwoordig is de NBV een ensemble, een collectief van instrumentalisten en zangers, verbonden door een grote passie voor Bach, zijn voorgangers, tijdgenoten en navolgers.

All of Bach
Voormalig artistiek leider  van de NBV, Jos van Veldhoven is initiatiefnemer van 'All of Bach', een digitaal platform waarop alle werken van Bach komen te staan. (ongeveer 1040). Het doel is volgens van Veldhoven "zoveel mogelijk mensen te laten voelen hoe Bach kan klinken en concerten te geven op locaties waar de muziek het beste tot zijn recht komt."
De site is bedoeld voor de kenners van Bach en voor het brede publiek dat de NVB op deze manier hoopt te bereiken.

De subsidiegever, het Fonds voor de Podiumkunsten, onderstreept de artistieke waarde van de keuze voor een historische uitvoeringspraktijk en de ondogmatische zoektocht naar authenticiteit van de NBV. Daarmee kan het digitale platform gebouwd worden.
Een team van het strategisch ontwerpbureau Fabrique gaat met de vraag aan de slag onder het motto "Toewijding zichbaar maken".

Als bezoeker van de site verwacht ik goede vertolkingingen van Bach en relevante informatie over de concerten. De achtergrondinformatie over de context waarin het stuk is gecomponeerd geven mij een belangrijke toegevoegde waarde en motief om de site te bezoeken.

Voordat ik begin wil ik echter graag iets meer over Bach weten dan op de website te vinden is. Het hoeft niet veel te zijn maar een afbeelding van  hem en een indruk van de wereld waarin hij leefde, musiceerde en componeerde maken mij nieuwsgierig naar zijn muziek.

Een portret
Gelukkig is er nog dat ene goed geconserveerde portret van Bach. Het is in 1748 geschilderd door de  hofschilder van Leipzich Elias Gottlieb Haussmann. Het portret is nog niet zolang geleden vanuit een particuliere verzameling in New York teruggeven aan het  Bach-Archief in Leipzig.
De muziekwetenschapper Mike Rice heeft over het portret een artikel geschreven in de Guardian. Het portret heeft via een particuliere verzamelaar een reis naar Engeland en later naar Amerika Princeton gemaakt. Na het overlijden van de verzamelaar wordt het portret door zijn weduwe teruggeschonken  aan het Bach-Archief. 

De wereld van Bach
Vervolgens raadpleeg ik de Larousse encyclopedy of music die is gebaseerd op "La musique, les hommes les instrument les oeuvre" van Norbert Dufourq. De Engelse editie staat onder redactie van de historicus Geoffry Hindly. In het hoofdstuk over "The world of Bach" staat een stuk over de stijl van Bach waar ik veel aan heb.

"But although the contrapunctal is central to Bach's musical language he achieved a profound and unequellad synthesis of the contrapunt with the harmonic element".

Bach bouwt zijn composities op een ongeevenaarde manier op. De rijke melodische lijnen worden bij Bach in balans gehouden door het structurerende ritme. Daardoor wordt zijn muziek nooit te melodieus of te formeel.p.199 Het niveau waarop Bach dit doet met de verschillende melodische lagen en muziekstijlen uit zijn tijd maakt hem tot een "bouwer" en een van de grootste componisten van onze tijd.
Ook in zijn eigen tijd wordt Bach zeer gewaardeerd alhoewel hij in de periode na zijn overlijden een tijd als componist in de vergetelheid raakt.  Om rond 1830 weer uit het depot gehaald te worden door de Duitse componist Felix Mendelssohn.

We weten bijna niets over Bach
Van Veldhoven zegt in een interview met hem dat op de website staat, dat hij het als een tegenstrijdigheid ervaart dat er zoveel rondom Bach gezegd, geschreven en gedaan wordt terwijl de inhoud ervan vrijwel niets met de muziek van Bach te maken heeft. De Mattheus Passion is hier een uitgesproken voorbeeld van.

Het is onze moderne tijdsgeest die ons naar Bach doet graven. Om op basis daarvan een verbinding te leggen met zijn muziek en onze beleving. Cultuurhistoricus  Peter Gay beschrijft dit proces in Het Modernisme, de schok der vernieuwing, als een rond 1900 ontstane nieuwe manier van kijken naar de maatschappij, de kunstwerken, hun makers en onszelf. p.19
Tot op de dag van vandaag zijn we hiermee bezig en is het bijzonder en juist de moeite waard dat in de uitvoeringspraktijk van de Bachvereniging alleen de muziek van Bach centraal staat. Van Veldhoven ziet het als zijn taak zo dicht mogelijk bij de concrete muziek van Bach te blijven zonder die te veranderen of  er een vernieuwde versie van te maken. 

Voor een eerste verkenning van All of Bach ga ik terug naar enkele persoonlijke ervaringen.

Toccata Fuga BWV 565
Mijn eerste herinnering is verbonden aan een van Bachs bekendste orgelwerken gespeeld door mijn oom Hendrik, de Toccato Fuga BWV 565. Mijn oom Hendrik was de oudste broer van mijn vader. Hij was musicus, kerkorganist en dirigent. Hoog achterin de kerk zing ik als kind in zijn kerkkoor en geniet van de repetities en de uitvoering van de moderne Latijnse missen. Na de mis speelde hij regelmatig op het grote kerkorgel . Op gepaste afstand keek ik vol bewondering naar zijn fenomenale voetenwerk en het bedienen van de knoppen en het klavier. Zijn indrukwekkende vertolking vulde de ruimte met de Toccata Fugua van Bach. De klanken en het beeld weet ik nog altijd op te roepen.

De vertolking van Leo van Doeselaar  en de informatie op All of Bach site is zeer de moeite waard. Aangezien het niet de bedoeling is de videos in deze Tamai blog te plaatsen is hieronder de sprankelende versie van  Geert van Hoef te beluisteren.


 

De ontkerkelijking in de jaren 60 en 70
Door de secularisatie en de opkomst van de protestgeneratie komt de klad in de Latijnse missen en de kerkmuziek. Het drumstel verschijnt op het altaar en ik val van mijn geloof.
Mijn sociale engagement kent vele verschijningsvormen. Veel van mijn generatiegenoten omarmen de popmuziek en ikzelf doe zijdelings  mee. Er wordt muziek gemaakt op straten en pleinen maar ik voel me vaak een buitenstaander.
Aan het A capella koortje, onder leiding van mijn broer, beleef ik wel veel plezier. Het Matona Mia Cara van de Renaissance componist Orlando di Lasso  klinkt nog als een klok in mijn geheugen.

Erbarme Dich
We luisteren samen met onze filosofie-en vriendengroep naar Erbarme Dich uit de Mattheus Passion van Bach, prachtig gezongen door Anne Sofie von Otter. Mijn vriendin en ik kijken elkaar met tranen in de ogen aan en generen ons er tegelijkertijd voor. Dit beeld is me altijd bijgebleven als het om deze aria gaat. Hoe breekbaar is deze aria. Het risico is groot dat de emotie verwordt tot een melodrama.

Bach en Tijdgenoten
Mijn gezondheid laat me in de steek. Ik heb de behoefte  de muziek te vinden die me steunt en troost. Ik zoek een muziekleraar die me ook bij het zingen begeleidt en kom terecht bij Eric Schoones.  Een van de lessen die ik van hem leer is "te zingen wat er staat!"

De eerste periode van mijn herstel luister ik veel naar de cellosuites van Bach gespeeld door Pieter Wispelwey. Op All of Bach speelt Silvia Swarts de eerste suite.
Bijna dagelijks luister ik naar de pianist Alexandre Tharaud met de  Goldbergvariaties. Via zijn spel leer ik ook tijdgenoten van Bach kennen zoals Rameau, Couperin en Scarlatti. Het is een haast lijfelijke ervaring waarbij de cadans van de muziek het leven voort doet gaan. 


Op een gegeven moment vraag ik Eric of hij een pianoconcert zou willen spelen met 'mijn' muziek. Hij stemt toe en uiteindelijk wordt het een heel mooi concert met goede muziek Salon Tamai. Het programma bevat slechts een  enkel nummer van Bach en van tijdgenoten. Eric speelt de sterren van de hemel en ik vind het nu heel jammer dat ik er geen opnames van heb laten maken. Op Tamai Tubes is een ander concert van hem te beluisteren.

De keuze voor de andere drie vertolkers, Geert van Hoef, Anne Sofie von Otter, Alexandre Tharaud is niet toevallig. Het zijn alle drie authentieke uitvoeders van de klassieke muziek die open staan voor andere muziekstijlen en publiek. Het zijn grensgangers zonder hun klassieke uitvoeringspraktijk te verloochenen. 

Kennerspubliek en Publieksverbreding
'All of Bach' had al direct vele bezoekers. Tegelijkertijd heb ik wat vragen. Ten eerste is de scheiding tussen kenners en het brede publiek moeilijk te trekken. De samenleving is veel meer geindividualiseerd dan vroeger en er wordt tegenwoordig veel meer uitgegaan van allerlei typen gebruikers met gevarieerde behoeften dan de tweedeling waar hier van uitgegaan wordt.
Verder is de aanpak van de website sterk aanbodgericht en minder gedacht vanuit de gebruiker die in de loop der jaren ongeveer 1040 Bach werken te verwerken krijgt.
Ik vraag me ook af of de procesaanpak mischien te riskant is omdat het om een grote betrokkenheid van de gebruiker vraagt. De meeste gebruikers zullen het overzicht missen om zelf muziek of informatie op te zoeken. Een overzicht dat helaas onvoldoende op de website gegeven wordt. Zowel wat betreft het ontwerp als de inhoud.

In het positieve subsidie advies van het Fonds voor de Podiumkunsten wordt opgemerkt dat de uitwerking van het doelgroepenbeleid in de subsidieaanvraag een strategie mist. Het is volgens mij een cruciale konstatering die ook doorwerkt in de opzet van de website.
Daarom kan het een reden zijn om de handschoen op te pakken. Er zijn tegenwoordig genoeg methoden om het innovatieve project met een innovatieve strategie aan te pakken. Daarbij is het belangrijk dat in het overleg de regie in handen blijft van de NBV. 

Culturele weerbaarheid
Het digitale platform dat de NBV aan het ontwikkelen is heeft volgens mij een groot potentieel aan gebruikersmogelijkheden. De prachtige concerten met een keur aan vertolkers en achtergrondinformatie geven mij en andere gebruikers de unieke kans van Bach te genieten en onszelf muzikaal te vormen op onze zelf gekozen manier.
'All of Bach' heeft me ook tijd en kwaliteit opgeleverd. Tijd omdat ik niet door het oerwoud van youtube filmpjes ben gegaan waarbij ik niet het 'kaf van het koren hoefde 'te scheiden. Kwaliteit omdat 'All of Bach' allemaal goede vertolkingen op de website zet die op zichzelf waardevol zijn en als een soort 'graadmeter'voor andere uitvoeringen kunnen gelden.
Daarbij draagt het project bij aan een vorm van culturele weerbaarheid in een muziekwereld  waarin we zelf onderzoeken, leren en kiezen. Kortom, ik raad iedere lezer van deze Blog aan 'All of Bach' te bezoeken.